يکی از نشانه‌های سلامت يک متن، برخورداری از منطقی منسجم، يکپارچه و خالی از تناقض است. وقتی متنی را می‌خوانی که ده‌ها منطق متفاوت و متضاد در آن جولان می‌دهند، از همان ابتدا بايد فاتحه‌ی آن متن را خواند. فرض کنيد کسی بخواهد ثابت کند زمين گرد است (يا حتی بهتر از آن، «زمين مسطح است»). هدف ظاهراً مشخص است و روش هم بايد در خدمت همين هدف باشد. ولی اگر کسی برای ثابت کردن کرويت زمین، بخواهد تلاش کند سياه بودن ماست و چهار ضلعی بودن مثلث و مدور بودن مستطيل را نشان بدهد، مشخص است که «مشاعرش را از دست داده است». چنين نوشته‌ای چيزی نيست جز هذيانی تمام عيار. اين‌جاست که اگر يکی از عقلا در پی نقد و جرح اين نوشته‌ی بی منطق در آمد، بايد ديد و سنجيد که به کجای آن متن انتقاد و اعتراض دارند. کشفِ منطق يک متن، متعلقِ آن و هدفِ آن اساسی‌ترين گام برای مقابله با تضادهای منطقی و تعدد و تکثر منطق‌های متخالف در آن است. اگر کسی را گوشه‌ی خيابان ببينيد با موی آشفته و حال پريشان که به شيوه‌‌ی بالا در پی اثبات کرويت زمين (يا حتی اثبات مسطح بودن آن) باشد و تک‌مضراب‌های سياه بودن ماست و چهارضلعی بودن مثلث هم وسط حرف‌های‌اش بشنويد، لابد يا از خنده روده‌بر می‌شويد يا شديداً دل‌تان به حال آن بی‌نوای بخت‌برگشته می‌سوزد. ولی وقتی ببينيد طرف احتمالاً زور دارد و قدرت دارد و می‌تواند کسی را که قايل به سفيد بودن ماست و سه ضلعی بودن مثلث است، از هستی ساقط کند، لابد هراس برتان می‌دارد! لابد از روز بعدش تمام استادان رياضی دانشگاه‌ها دست به عصا راه می‌روند و مثلاً ديگر هندسه درس نمی‌دهند! و هزار اگر و اما و فرضيه‌ی مختلف ديگر. تازه اين سناريو و اين تمثيل يکی از ده‌ها سناريو و تمثيل ممکن است. قضيه گاهی اوقات خيلی پيچيده‌تر از اين‌هاست. علی‌الظاهر هيچ کار ديگری نمی‌شود کرد جز دعا، که «ما شبی دست بر آريم و دعايی بکنيم». شايد اين دعا اثری در حال آن ديوانه کرد که يا هوشياری‌اش را به او بازگرداند يا شرش را از سر عابرانِ جاده‌ی عالم کم کند:

خدايا ريشه‌ی جهل و نکبت و تعصب را در سرزمين ما حتی الامکان و تا جايی که باعث بر هم زدن نظم آفرينش‌ات نشود، بسوزان! خدايا تمام کلاف‌های سردرگم را باز کن و تمام مغزهای آشفته را روشنی عنايت بفرما! خدايا شفای عاجل به تمام بيماران روانی مسلمانان و غير مسلمانان عنايت بفرما!

پ. ن. از دوستان روان‌شناس و روان‌کاو، کسی نام علمی اين بيماری را می‌داند؟ (همين بيماری فوق‌الذکر که سر و ته سخنان یک نفر با هم جور در نمی‌آيد و لاطائلات نامربوط را سر هم می‌کند).

خیلی ساده است که بسیاری از ما در نگاه اول می‌گويیم البته که مولوی ايرانی است! ولی هیچ وقت فکر کرده‌ايم که «ايرانی» يعنی چه؟ و اساساً اين تقسيم‌بندی جغرافيايی از کی معنا پیدا کرده است؟ از چه منظری و با چه معياری می‌توان گفت که مثلاً رودکی تاجيک است يا ناصر خسرو افغانی يا مولوی ترک يا مثلاً ابن سينا عرب؟ واقعيت اين است که حوزه‌ی زبان، ادبيات و فرهنگ فارسی آن قدر وسيع و گسترده بوده است که کشورهای بسياری را که امروز هويت‌های جغرافيايی مستقلی دارند، در بر می‌گرفته است. ولی نه اين ايران آن ايران قديم است و نه فرهنگ و ادبيات و زبان‌اش،‌ همان فرهنگ و زبان و ادبيات قديم است. همه‌ی اين‌ها تغيير کرده‌اند. اساساً بحث مليت و دولت‌ها و مرزهای جغرافيايی بحث است بسيار متأخر و حتی مدرن. در نتيجه بحث بر سر اين‌که مولوی ايرانی هست يا نه، بيشتر بحث مالکيت است تا چيز ديگر. و گرنه همه‌ی ترک‌ها می‌دانند که حجم عظيم و عمده‌ی آثار مولوی به زبان فارسی و خط فارسی است که امروزه هيچ ترکی بدون دانستن زبان و فرهنگ فارسی قادر به درک انديشه‌ی او نيست. اما وضعيت درباره‌ی تاجيک‌ها و افغان‌ها کمی فرق می‌کند. از افغان‌ها البته من بسيار کم شنيده‌ام اين اصرارها و پافشاری‌های ملی‌گرايانه را. اما در ميان تاجيکان بسيار ديده‌ام و شنيده‌ام که فلانی ايرانی نيست و تاجيک است. يا زبان ما فارسی نيست و تاجيکی است. نکته‌ی زبان را تاجيکان درست می‌گويند چون حقيقتاً زبانِ آن‌ها با زبان فارسی ما که ساکن مرزهای جغرافيايی ايرانِ امروز هستيم متفاوت است. ولی بحث تملک اين شاعر يا آن فيلسوف بحث‌هايی است هويتی. يک قوم، يک ملت، يک فرد برای اين‌که احساس اعتماد به نفس کند، طبيعی است که به دنبال چهره و شخصيتی می‌گردد که بدان تکيه کند. و گرنه چه فرقی می‌کند که ناصر خسرو بلخی باشد يا مثلاً اصفهانی وقتی که اندیشه‌‌اش نه تنها به همه‌ی فارسی‌زبان‌ها بلکه به تمام انسان‌ها می‌رسد؟

اين‌ها را نوشتم که بگويم اگر ترک‌های ترکيه هزار سال ديگر هم بگويند مولوی ترک بوده است، بگذاريد بگويند! ما غمِ چه را بايد بخوريم وقتی ديوان شمس، مثنوی، فيه ما فيه و نامه‌‌های مولانا اکثراً به زبان فارسی و خط فارسی است؟ يک قوم زمانی می‌تواند شاعر، نويسنده يا انديشمندی را از آن خود بداند که او چيزی به ميراث مشترکِ فکری، زبانی يا فرهنگی آن‌ها افزوده باشد. با اين معيار، آيا می‌توان گفت محمد ابن عبدالله عرب است؟ يا اساساً چه کسی ادعا می‌کند محمد بن عبدالله عرب است؟ مسلم است که تنها کسانی بر عرب بودنِ او تکيه دارند که می‌خواهند هويت ديگری را در برابر آن هويت مطرح کنند و اساساً ميان آن‌چه محمد عرضه می‌کند (که ورای مرزهای جغرافيايی است) و آن‌چه خود برای عرضه کردن دارند تمایز و تفاوتی می‌بينند يا اساساً آن را بر نمی‌تابند. همين معيارها را بگيريد و درباره‌ی هر کس ديگری بررسی کنيد. کل داستان بر مدار هويت‌انديشی می‌چرخد. هويتِ کسانی که مدام به اين و آن تکيه دارند و از گوهر و مغز انديشه‌ها تغذيه نمی‌کنند بلکه نسب‌نامه و پوست و ظاهرِ آن‌هاست که برای‌شان مهم است. برای آن‌ها مظروف در برابر ظرف رنگ می‌بازد.

تا اين‌جا يک نوع هويت مطرح بود. هويت دیگری هم گاهی اوقات به ميان می‌آيد. نمونه‌اش همين ايران خودمان که قرن‌ها می‌خواستند مولوی را به عنوان عارف شيعه به ما زورچپان کنند. اساساً امکان نداشت کسی عارف باشد و شيعه نباشد! و نمونه‌های بی‌شماری از اين دست که البته در طيف‌های ديگری هم وجود دارد که سنی شيعه را بر نمی‌تافت و شيعه سنی را. و گروه‌های مختلف شيعی هم با هم همين رقابت را داشتند. پس اين هويت‌انديشی هم جنبه‌های مذهبی و دينی دارد و هم جنبه‌های قومی، ملی و فرامذهبی. هويت‌انديشی به گمان من از نشانه‌های ضعف و متزلزل بودن است. کسی که در مقام قوت باشد، متشبث به هويت‌های مختلفی نمی‌شود که مدام بخواهد آن‌ها را به اين شکل برجسته کند. پس:
... باز باش اي باب بر جويای باب
تا رسد از تو قشور اندر لباب!

بيزارم از هر چه مسلمان قشری ظاهربين. مسلمانی که دردِ حيوان را نفهمد، درد انسان را چگونه خواهد فهميد؟ گير افتاده‌ایم وسط مشتی مسلمان بی‌سواد که از دين حفظ ظواهر و فقه و پوست را می‌دانند و با روح و گوهر دين بيگانه‌اند. کی از شر اين ظاهريان متنسک خلاص می‌شويم؟

پ. ن. داستان اين است: مخمل، گربه‌ی خانه‌مان، را بايد امروز می‌بردم پيش دامپزشک. معمولاً تاکسی می‌گيرم تا آن‌جا که طفلک بی‌زبان هول نکند. بعد از بيست دقيقه که سرويس تاکسی مربوطه رسيد دم در، وقتی گربه را با جعبه‌ی حمل‌اش بردم توی تاکسی ديدم طرف دارد غرغر می‌کند. قبل از اين‌که بيايد به آژانس مربوطه گفتم راننده‌ای بفرستيد که با گربه مشکل نداشته باشد. طرف مسلمان بود. به روال معمول پاکستانی‌ها (!) يک سی‌دی با عباراتی عربی و ادعیه‌ای قرآنی زير آينه‌اش آويزان بود و صدای قرآن‌اش هم از پخش ماشين‌اش بلند. توضيح دادم که شما مرا بيست دقيقه معطل کرده‌ايد. به مسئول سرويس‌تان هم توضيح داده‌ام که گربه را بايد ببرم. اين زبان‌بسته هم درد دارد و شما با پررويی می‌گوييد نمی‌بريم! تنها توجيه طرف اين بود، توجيهی که بر زبان نمی‌آوردش، که مسلمانی‌اش درد می‌گيرد!‌ لابد گربه‌ی بی‌زبان نمازش را باطل می‌کرد يا حاصل يک ماه روزه‌داری‌اش هباء منثورا می‌شد. و من هميشه دقيقاً همين مشکل را با راننده‌های مسلمان منطقه‌ی شرق لندن (و چه بسا هر جاي ديگری در لندن) دارم. عده‌ای متشرع و ظاهربين که درباره‌ی همه چيز سخت‌گيری‌های مفرط فقيهانه دارند. اگر بار اول بود و راننده هم اولين راننده‌ی مسلمان و پاکستانی بود، می‌گفتی حتماً به گربه حساسيت دارد که فقط «دو دقيقه» نمی‌تواند تحمل حضور گربه را تا دم در دامپزشکی بکند. اما دردِ اين‌ها همان جهالت ظاهربينانه است. از آن گذشته، کسی راننده را مجبور نکرده بود بيايد. قبلاً برای‌اش توضيح داده بودم که کجا می‌رويم و گربه را بايد ببريم! اين هم از قصه‌ی دراز ما. پس دقيقاً حرف من باز همان است: «مسلمانی که دردِ حيوان را نفهمد، درد انسان را چگونه خواهد فهميد؟»

کسانی که عشق فراوان به کتاب خواندن و کتاب جمع کردن دارند، با ريخت و قيافه‌ی کتاب‌شان هم عشق‌بازی می‌کنند. برای بعضی‌ها کتاب، مثل لباس رسمی‌شان است که بايد تميز و مرتب باشد. دوستی داشتم - خدای‌اش بيامرزاد - که هر وقت کتابی از او امانت می‌گرفتم و بازش می‌آوردم، می‌گفت: «آن‌که به کسی کتاب امانت می‌دهد ديوانه است و کسی که بازش می‌گرداند ديوانه‌تر!». راست می‌گفت. کتاب امانت دادن کار زياد عاقلانه‌ای نيست، الا به کسی که سخت به او اعتماد داری. يک چيز مرا در کتاب امانت دادن سخت می‌آزارد. کتابی را به کسی امانت می‌دهی که بخوانند و وقتی کتاب بر می‌گردد، می‌بينی امانت‌گيرنده هر جا دل‌اش خواسته با مداد يا بدتر از آن خودکار زير عبارات کتاب خط کشيده که کارش را راحت کند!‍ اين کار سخت باعث آزردگی خاطرم می‌شود. آدم اگر خودش با کتاب خودش اين کار را بکند، حق دارد. ولی کسی که کتاب را امانت می‌گيرد، چه کتاب کتابخانه باشد يا کتاب کسی ديگر، با اين کار دارد کتاب را بی‌سيرت می‌کند و به صاحب کتاب هم اهانت کرده است. کتاب حرمت دارد. نبايد با ناموس کسی اين‌جوری بازی کرد!

پ. ن. کتابی از یکی از دوستان نزد من بود. اين کتاب را ظاهراً  مدت‌ها پيش دوستی ديگر از آن دوست امانت گرفته بود و کار فوق‌الذکر را با کتاب کرده بود. کتاب را من به دوستی ديگر امانت داده بودم و وقتی کتاب را بازگرداند - خوشبختانه او چنین جسارتی در حق کتاب نکرده بود - کتاب را داشتم ورق می‌زدم و به آن داغ‌های جگرسوز روی کتاب برخورد کردم. گفتم تا داغ من تازه است و مثل داغ کتاب کهنه نشده، بنويسم‌اش!

يادداشتی در سايت دويچه‌وله (به راهنمايی لينک‌های راديو زمانه) ديدم که در آن آمده بود مقامات آمريکايی با ديدار محمود احمدی‌نژاد از محل برج‌های تجارت جهانی (سابق) برای ادای احترام به قربانيان، مخالفت کرده‌اند. در اين میان کلی اظهارات ضد و نقيض و احساسی و عاطفی عجيب غریب آمده است (گزارشگر مطلب هم البته عبدی کلانتری است). اولين چيزی که برای يک آدم بیرونی جلب توجه می‌کند به نظر من اين است که واقعاً تفاوت چندانی ميان محافظه‌کاران تندروی ايرانی و بسياری از سياست‌مداران آمريکايی وجود ندارد. همه فقط برای هم خط و نشان می‌کشند. بعد واقعاً حيرت‌آور است که در آمريکا آن جمله‌ی احمقانه را بگويند که احمدی‌نژاد می‌خواهد برای حمله‌ی بعدی برنامه‌ريزی کند. کدام حمله؟ با تکيه بر چه قرينه‌ای؟ مگر حمله‌ی اول کار احمدی‌نژاد و طرف‌داران‌اش بود که حالا بخواهد دومی را برنامه‌ريزی کند. هر چه بيشتر می‌خوانم، بيشتر حيرت می‌کنم از بلاهت و سطحی‌نگری گويندگان و مخالفت بی‌دليل اين‌ها. تمام اين حرف‌ها خط و نشان کشيدن است برای کسی که آمريکا رقيب يا مخالف يا مدعی خودش می‌شمارد. دعوا و لجاجتی بچه‌گانه است که هيچ نشانی از بلوغ و پختگی سياسی در آن نيست (نه که فکر کنيد طرف مقابل هميشه اهل بلوغ و پختگی است). (البته من واقعاً هنوز درست نفهميده‌ام کجای تقاضای احمدی‌نژاد «جنجالی» بوده است؟ آدم زيرکی هست بگويد چرا اين تقاضا می‌تواند جنجالی باشد وقتی خودشان به اين آدم ويزای آمريکا داده‌اند؟)

اما حالا که حرف‌اش پيش آمده است خوب است برای ثبت در تاريخ هم که شده يکی کارنامه‌ی ايران و آمريکا را در زمينه‌ی حملات تروريستی با هم مقايسه کند. واقعيت‌ها اين است: جمهوری اسلامی ایران از زمان شکل‌گيری‌اش تا به حال تماميت ارضی هيچ کشوری را در دنیا به خطر نينداخته است و به هيچ کشوری حمله‌ی نظامی نکرده است و اتفاقاً خود ايران بوده که هميشه قربانی حمله‌ی نظامی و تهديد تماميت ارضی‌اش بوده و دست بر قضا آمريکا و بسياری از کشورهای غربی در طول جنگ ايران و عراق کمک‌های آشکار و نهان فراوانی به صدام کردند که نه جای انکار دارد و نه اصلاً انکار شدنی‌ است. توجيه آمريکا و غرب برای آن کار هر چه بوده است، يک چيز مسلم است: آن‌ها خلاف قوانين شناخته‌شده و قابل قبول بين‌المللی به يک کشور متجاوز در جنگ کمک می‌کردند و هيچ قدمی هم برای تحريم يا تحديد آن کشور بر نمی‌داشتند تا وقتی که آن مار در آستين پرورده‌شان اژدهايی شد و دودش داشت به چشم خودشان می‌رفت. تنها بهانه‌ای که آمريکا و غرب اخيراً پيدا کرده است حرف‌های احمدی‌نژاد درباره‌ی هولوکاست و حذف اسراييل از نقشه‌ی جهان بوده است. انصافاً در سخنان کدام سياست‌مدار ايرانی – محافظه‌کار باشد، ميانه‌رو باشد يا ليبرال – سخن از حمله‌ی نظامی – يا تروريستی - به يک کشور دیگر، حتی اسراييل، در ميان بوده است؟ می‌گوييد – و می‌گويند – که ايران از حماس و حزب‌الله حمايت می‌کند. فرض کنيم حمايت می‌کند. فرض کنيم تسليحات به اين‌ها می‌دهد و به اين‌ها کمک مالی آشکار می‌کند – چنان‌که مجلس ايران بودجه‌ای کذايی برای کمک به حماس در نظر گرفته بود. مگر آمريکا وضع‌اش خيلی بهتر است؟ مگر آمريکا در پنجاه سال اخير مرتب در نقاط مختلف دنيا به بهانه‌های مختلف دخالت نکرده و جنگ‌افروزی نکرده است؟ بهانه، بهانه است ديگر. فرقی نمی‌کند بهانه‌تراش ايران باشد يا آمريکا. خلاصه اين‌که آمريکا خودش چنان دامن پاکی ندارد در جهان که حالا بخواهد بگويد ايران چنين است و چنان. ايران و سياست‌مداران‌اش – هر چه که باشند، خوب يا بد – به گرد پای آمريکايی‌ها هم نمی‌رسند. لطفاً خلط مبحث نکنيد. اصلاً بحث بر سر حقوق بشر و دموکراسی و اين حرف‌ها نيست. اين‌ها مقولاتی هستند که اساساً نياز به کار ساختاری و نهادینه شدن دارند که در ايران به سختی و کندی اين مسير پيش می‌رود (ولی می‌رود). ايران دو فرق بزرگ با آمريکا دارد: يکم اين‌که در طول تاريخ انقلاب‌اش به هيچ کشوری لشکرکشی نکرده است و ادای ناظم مدرسه در در تمام دنيا در نياورده است (بر خلاف آمريکا)؛ و دوم اين‌که زور و قدرت نظامی و اقتصادی آمريکا را ندارد. و اين حداقل دو فرق بزرگ ايران و آمريکاست. بقيه را اگر اهل فراست باشيد، خودتان در می‌يابيد.

بعد از همه‌ی اين‌ها نکته‌ی طنز ماجرا را هم داشته باشيد. احمدی‌نژاد تازه شده است سقراط ايران! (حالا معلوم نيست وجه شباهت‌اش با سقراط در حسن و جمال است – چنان‌که از گزارش کذايی بر می‌آيد – يا در شوکران خوردن‌اش – که معلوم نيست کی و کجا می‌خواهد بخورد!). انصاف بدهيد که حضور سقراط برای ادای احترام به قربانيان حادثه چه ضرری می‌تواند داشته باشد؟ (مگر اين‌که ابلهی مدعی شود احمدی‌نژاد در آن فاجعه دست داشته باشد که دروغی است شاخ‌دار). من واقعاً نمی‌فهمم. رييس‌جمهور داريم به اين بامزگی (هيچ کلمه‌ی ديگر نتوانستم به کار ببرم) که هميشه اسباب شادمانی ملت می‌شود. آخر چه کار داريد به بنده‌ی خدا؟ بگذاريد برود با ادب و احترام کاری را که درخور شخصيت يک انسان محترم است انجام بدهد. آن وقت بفرمايید آمريکا دنبال دعواست يا ايران؟

من این را کاملاً درک می‌کنم که يکی - يک ايرانی يا غير ايرانی - با حکومت ايران مشکل داشته باشد و با آن مخالف باشد. اما احمقانه است هر چيز مربوط و نامربوطی را به هم ربط بدهيم که فقط دق‌دلی سر حکومتی خالی کنيم که از آن خوش‌مان نمی‌آيد. ربط دادن دولت ايران به تروريسم کار ساده‌ای نيست. شايد بشود به اين ور و آن ور کردن اسناد و مدارک چيزی را به جايی ربط داد. ولی قطعاً نمی‌شود به همان سادگی که القاعده را تروريست می‌ناميم يا ايرلندی‌های آزادی‌خواه را تروريست می‌خوانيم به دولت ايران هم بگويیم تروريست. نمی‌دانم چقدر حرف‌ام روشن است. مقصودم اين است که بعضی جاها شواهد آشکاری بر دست داشت يک آدم يا يک دولت در جايی هست و بعضی وقت‌ها ما خوش‌مان می‌آيد که يکی حتماً در يک کاری دست داشته باشد. خيلی‌ها هستند که دوست دارند دولت ايران و حکومت‌اش حتماً يک کار خلاف عقل يا خلاف انسانيت يا خلاف قوانين بين‌المللی انجام دهد تا تئوری‌شان ثابت شود. واقعيت‌های دنيا اما هميشه با خوشامد آدم‌ها سازگار نيست. آدم‌ها و دولت‌ها هم مدام در حال تغييرند. ممکن است دولتی که تا ديروز به آن می‌گفته‌ايم تروريست شروع کند به کار سياسی و ديپلماتيک کردن و مسيرش متعادل شود و ممکن است دولتی که خیلی‌ها نماد دموکراسی می‌شناخته‌اندش - فرض کنيد آمريکای قبل از جورج بوش با کلی تخفيف و اغماض - به تدریج تبديل شود به دولتی جنگ‌طلب و منفعت‌جو که هيچ صلاحيت اخلاقی و سياسی در جهان ندارد. اين امکان‌ها خيلی زياد هستند و فقط در حد حرف و فرض و تئوری نيستند. عملاً دارند در جهان رخ می‌دهند. خلاصه‌ی حرف‌ام اين است که در اين‌جور موارد بايد ببينيم آيا اين آن چيزی است که عملاً دارد رخ می‌دهد يا آن چيزی است که ما دوست داريم رخ بدهد؟ آدم‌ها و سياست‌مداران زيادی در داخل و خارج ايران هستند که عموماً شق دوم را انتخاب می‌کنند. من يک بار ديگر هم نوشته بودم که اين عده افرادی هستند اساساً تنبل که توانايی تحليل دقيق و موشکافانه ندارند و دنبال الگويی کلی هستند که خودشان را از انديشيدن خلاص کنند. برای آن‌ها جواب بله يا خير مهم است. زندگی برای اين دسته از افراد سياه و سفيد است و بخش خاکستری ندارد.

پ. ن. وقت ندارم دنبال اين‌ها بگردم. اما واقعاً فکر نکنيد که در خودِ آمريکا، در همه‌ جای آمريکا، حقوق بشری و انسانی رعايت می‌شود. نمونه‌ی بسيار جديدش همين تظاهرات سياهان جينا در لوييزيانا است عليه نژاد‌پرستی آمريکايی‌ها. مقايسه‌ی نسبتاً بی‌ربطی است،‌ اما حالا که همه‌ی سياست‌مداران و بعضی از به اصطلاح روزنامه‌نگاران همين‌جور کيلويی حرف بی‌ربط می‌زنند، بد نيست تاريخ برده‌داری در آمريکا و انگليس را مطالعه کنيد. در مقايسه بايد ديد در ايران آيا برده‌داری داشته‌ايم؟ آيا تجارت برده و به اسارت گرفتن انسان داشته‌ايم؟ اين فهرست خيلی خيلی دراز است. اين نمونه را باز آوردم که بگويم اگر آمريکا به خاطر نقض حقوق بشر در ايران سر و صدا راه می‌اندازد دليل‌اش اين نيست که دامن خودش پاک است يا لزوماً دل‌اش برای ملت ايران می‌تپد. ته ماجرا همان خصومت ايدئولوژيک سياسی است که تعيين‌کننده است. بله، بد نيست که حتی با نيت سوء آمريکا، عده‌ای بی‌نوا از آزار و تعقيب رها شوند (که با لطف آمريکايی هرگز نمی‌شوند!). ولی اساساً آمريکا صلاحيت اخلاقی برای اين رهبری‌ها را از دست داده است، مگر اين‌که تغييری در رفتار سياست‌مداران‌اش رخ دهد. راستی دقت کرده‌ايد که خبر تظاهرات سياهان را هنوز هيچ رسانه‌ی فارسی زبان، از جمله بی‌بی‌سی فارسی، تا همين ساعت نه و بيست دقيقه‌ی شب، کسی کار نکرده‌ است؟ به نظر من اين خبر بسيار مهمی است. آزمونی بسيار خوب برای ميزان پای‌بندی آمريکا به اخلاق و انسانيت و حقوق بشر.

پ. ن. ۲. تفاوت تيتر خبر را در راديو زمانه (مخالفت با تقاضای احمدی‌‌نژاد برای بازدید از محل حمله‌‌‌‌‌‌‌ ۱۱سپتامبر)، بی‌بی‌سی (منع احمدی نژاد از بازدید از محل حادثه ۱۱ سپتامبر) و دويچه‌وله (تقاضای جنجالی احمدی‌نژاد برای دیدار از محل رویداد یازدهم سپتامبر) دقت کنيد. راستی فکر می‌کرديد شهردار سابق نيويورک اين‌قدر آدم ياوه‌گويی باشد که هر رطب‌ و يابسی را به هم ببافد؟ البته طرف جمهوری‌خواه است و نامزد رياست جمهوری آمريکا. اين جور حرف‌ها اساساً مصرف سياسی دارد و نسبت مستقيمی با واقعيت ندارد!

می‌دانی، رفيق؟ بعضی وقت‌ها حماقت عده‌ای از آدم‌ها رنج‌ام می‌دهد. هر چه فکر کردم نام ديگری جز حماقت برای‌اش نيافتم. بعضی‌ها چنان ذهن و روح‌شان در تار و پود انديشه‌های منجمد و جزمی‌شان گره خورده است که هرگز نمی‌توانند هيچ چيز را از زاويه‌ی ديگری جز همان که ذهن‌شان با آن خو کرده است ببينند. اين را می‌فهمم که سخت است آدم چيزی را که به آن خو ندارد بپذيرد يا حتی تحمل کند. بستگی دارد چقدر تمرين مدارا کرده باشی و چقدر توان تحملِ انديشه‌ای غير از خودت را داشته باشی. فرض کن يکی فکری دارد با فکرِ تو مختلف و مخالف. اين فکر هم فقط به زندگی خودش مربوط است و مثلاً تبليغِ دين، بی‌دينی و سياست و اثر نهادن بر زندگی جمعی ده‌ها، صدها و ميليون‌ها نفر آدم ديگر به جبر و زور نيست. بر عکس حاکميت‌های سياسی که می‌توانند با ابزار قانون زندگی مردم را طوعاً او کرها شکل بدهند، انديشه‌ی يک آدم ممکن است هيچ اثری روی کسی نگذارد مگر اين‌که کسی با آن انديشه رغبتی پيدا کند به ميل و اراده‌ی خودش. وقتی با اين فکر چنان با شدت و حدت مخالفت می‌کنی و هر چه می‌توانی در مذمت آن انديشه می‌گويی، نشان از همين نابردباری دارد. همين خامی، همين سخت‌گيری و تعصب، همين خوی جنينی. اين کودکان ريش‌سپيد، اين طفلان چهل پنجاه ساله، دردناک‌ترين صحنه‌ای است که من در زندگی ديده‌ام. و ياد آن حرف مولوی می‌افتم که «پير، پير عقل باشد ای پسر!» که «چاک جهل و حمق نپذيرد رفو». هر چه خودت را به زحمت بيندازی بعضی چيزها را برای عده‌ای توضيح بدهی باز هم می‌بينی اول راه هستی. بخار حماقت اگر در دماغ کسی قوی نشده باشد – و اگر همين تعبير «حماقت» را حمل بر سخت‌گيری و تعصب نکنيد؛ من به طالبان تندرو احمق‌هايی متنسک می‌گويم – هميشه می‌توان با او دو کلام حرف زد. با بعضی‌ها همين سخن گفتن هم کار عبثی است. هميشه سعی کردم حرف نادلخواه نگويم. مگر می‌گذارند؟

بارها با خودم فکر کردم که آيا می‌توانم خطاب به کسانی، حتی کسانی که از لحاظ فکری سخت با آن‌ها مخالف هستم بنويسم: «به بن بست‌رسيدگان مفلوکِ ذهنی»؟ هر چه بيشتر فکر می‌کنم چنين زبانی را غير اخلاقی می‌دانم و جزمی. چه بسا در گذشته از اين زبان استفاده کرده باشم. اقتضای بزرگ شدن همين است ديگر. ادب از که آموختی و  . . . بيزارم از اين زبان جدلی و کلامی قرون وسطايی. زبانِ ما بيمار است. نياز به جراحی دارد.

يادداشتی نوشته بودم درباره‌ی تبِ دامن‌گير اتوريته‌ستيزی. در روزگار ما کانون‌هايی که برای تکيه‌ کردن به آن‌ها پناه می‌بريم متعدد و متکثر شده‌اند. ظاهراً ديگر فقط دين نيست که به ما جهت می‌دهد. راديو، تلويزيون، روزنامه، نظام‌های سياسی، ايدئولوژی‌های امروزی، مدِ لباس، فيلم‌های سينمايی، هاليوود، باليوود، و ده‌ها چيز ديگر بر زندگی من و شما اثر می‌گذارد. من اسمِ اين را می‌گذارم دوره‌ی کشف يا تجربه. اين دوره‌ی کشف يا تجربه به هيچ عنوان نشانه‌ای در خود ندارد که به ما بگويد من ماندنی هستم.

بگذاريد از زاويه‌ای ديگر مسأله را ببينيم. در سياست، يک قرن گذشته نشان داده است که سيطره و قدرت نظامی، سياسی و رسانه‌ای دست به دست چرخيده است. نظام‌های کمونيستی تا پيش از فروپاشی اتحاد شوروی يک قطب مهم در تعيين جهت زندگی انسان‌ها بودند؛ در برابر نظام‌های سرمايه‌داری. نظام کمونيستی شوروی از هم پاشيد. اما کمونيسم کوبايی و چينی هنوز وجود دارد، با اين تفاوت که يکی در ضعف و فتور است و ديگری در حال قبضه کردن اقتصاد و علم و فناوری. نظام سياسی کمونيسم ظاهراً شکست خورده است. حداقل تصور عامه‌ی مردم اين است که در تن نحيف کمونيسمی که می‌شناختند ديگر رمقی نمانده است. غلبه‌ی مقتدرانه‌ی نظام سرمايه‌داری آمريکايی، ذهن عامه را متقاعد کرده است که کمونيسم ديگر توان قد علم کردن ندارد. اما اين «واقعيت» نمی‌تواند بر شکست نظری و فکری کمونيسم دلالت کند. به طريق اولی، نظام‌های ليبرال و دموکراتيک، تا به امروز در شمار معتبرترين نظام‌های سياسی برای اداره‌ی کشورها بوده‌اند. اما تاريخ نشان داده است، به ويژه تاريخ نيم قرن اخير، که همين دموکراسی و ليبراليسم هم رخنه در ارکان‌اش می‌افتد و افتاده است. بزرگترين گواه شکست دموکراسی را می‌توان در وضعيت افغانستان و عراق ديد. اين دموکراسی‌سازی در عمل شکست خورده است، اما تئوری‌های دموکراسی هم شکست خورده‌اند؟ بايد درباره‌ی اين مفصل حرف زد.

وبلاگ‌نويسی تبی بود که جهان را و به ويژه ايران را فراگرفت. ولی آيا همه وبلاگ‌نويس شدند و همه‌ی وبلاگ‌نويس‌ها به کار خود ادامه دادند؟ يک نکته‌ را که عجالتاً بعد از ذکر اين نمونه‌ها می‌خواهم بگويم اين است که جامعه‌ی انسانی لزوماً اين رخدادها را چنان‌که نخبه‌ها می‌بينند، نمی‌بينند. جامعه‌ی انسانی ممکن است از يک نظام دموکراتيک روگردان شود و دست به دامان يک نظامِ پدرسالار و غير دموکراتيک و حتی استبدادی شود. دغدغه‌ی توده‌ی انسان‌ها، دغدغه‌ی عموم روشنفکران نيست. به طريق اولی، اين اتوريته‌ستيزی هم دوام‌اش تضمين‌شده نيست. «انسان» ممکن است برای رسیدن به آرامش هر چيز تازه‌ای را بيازمايد، اما همين‌که احساس کند آن آرامش گمشده را نمی‌تواند در اين «تازه‌»ها پيدا کند، ممکن است به سرعت به همان فضای فکری مألوف و گرم و صميمی پيشين خود باز گردد و کوچک‌ترين اعتنايی هم به تمام تئوری‌پردازی‌های رايج نکند. پس آری، به نظر من اين تب ممکن است فروبنشيند. ممکن است دين دوباره از اقبال عمومی مردم برخوردار شود. ممکن است هم نشود. اما «پيش‌بينی کردن» درباره‌ی اين‌ها کمک کردن به «وقوع» يا «عدم وقوع» اين‌هاست. انسان امروز از انسان ديروز شورشی‌تر است و خواهان استقلال. انسان امروز – يا درست‌تر بگويم خيلی از انسان‌های امروز – به دشواری سر بر آستان کسی يا چيزی فرو می‌آورند. اما اين بازی ظاهری است. اين انسان مدت‌هاست که اهل خضوع و فروتنی است. فروتنی انسان مدرن، فروتنی آشکاری نيست. اين انسان فروتن شده است، اما به سادگی به آن اقرار ندارد. اين انسان در برابر رسانه زبون شده است؛ در برابر مد دست و پای‌اش می‌لرزد؛ به هر بادی به اين سو و آن سو خم می‌شود. تبليغات مستمری که درباره‌ی – يا عليه اديان – می‌شود گواه خوبی است بر اين‌که اين انسان در برابر تبليغات رسانه‌ای ضعيف است و آسيب‌پذير. خيلی راحت می‌شود دوغ را به جای دوشاب به اين مردم قالب کرد. اين‌که ادعا کنيم مردم به «خرد جمعی» دست يافته‌اند، کمی آرمان‌گرايانه است. ما دوست داريم مردمی را ببينيم که بنا به «خرد جمعی» رفتار می‌کنند. اما واقعيت جامعه‌ی انسانی اين نبوده است و نيست. مدت‌هاست که فکر می‌کنم تئوری‌های مکتب سياسی محافظه‌کاران آمريکايی (نه نومحافظه‌کاران) که مبتنی بر درک‌شان از طبيعت بشر بود، چه اندازه صادق است!

اين اتوريته‌ستيزی، اين شورش عليه ولايت‌ها، اين پدرکشی‌ها، لزوماً دوام نمی‌آورند. اين‌ها از هيچ کجا خط امانی ندارند. طبيعت انسانی بسيار گريزپاتر از اين‌هاست که گمان کرده‌ايم. اگر امروز من و شما کانون توجه و اعتنايی هستيم، ممکن است فردا نباشيم. همه برای حفظ «ولايت‌»‌شان در تکاپو هستند. همه دارند تلاش می‌کنند در اين بازار متاع‌شان خريدنی‌تر باشد. دنيا، بازار است. جنس بنجل اگر به خريدارت بدهی، بعد از مدتی ديگر سراغ‌ات نمی‌آيد؛ مگر اين‌که ذائقه‌اش را تباه کرده باشی. قصه، قصه‌ی همان گل‌خوار مثنوی است؛ يا آن سرگين‌کشی که به بازار عطاران رفته بود. دشواری کار در اين است که ملاک و عيار خالص و ناب در اختيار همه کس نيست و مگر اصلاً چه کسی امروزه به عيار خالص توجهی دارد. امروز وزن و ارزش عياری که ما خالص‌اش می‌خوانيم با ملاک قلبِ سياه فرقی ندارد. خودمان را فريب ندهيم. هر موجی که در برابر ما بلند بالا بنمايد، هميشه بلندبالا نمی‌ماند. اين را تاريخ نشان داده است. اين موج ممکن است به اندک زمانی از آن اوج فرو بيفتد. بايد سخت مراقب دولت‌های مستعجل و دموکراسی‌های ناکام بود.

هيچ دقت کرده‌ايد که يکی از شاخصه‌های روزگار ما، «اتوريته ستيزی» است؟ سرپيچی از «هر اتوريته»ای انگار شده است فضيلت. همه منبع سرشار علم و دانش‌اند و همه در مقام اختيار و استقلال هستند؟ اين اتوريته - که من «ولايت» ترجمه‌اش می‌کنم - فرقی نمی‌کند دينی باشد يا غير دينی، الآن برای خيلی‌ها شده است چيزی آزاردهنده. اگر کسی پای‌بند چيزی باشد يا «ولايتی» را پذيرفته باشد، انگار شنيع‌ترين فعل روزگار مدرن را مرتکب شده است. به نظر من اين تب تندی است که می‌گذرد. اين مد روز است. هيچ فضيلتی هم لزوماً در آن نيست. ولی انسان هر کار بکند، باز هم در تار و پود يک اتوريته‌ای گرفتار است. اين اتوريته‌ی بزرگ‌تر و کلان‌تر را که بعضی اوقات اصلاً به چشم نمی‌آيد، گاهی - يا شايد خيلی وقت‌ها -  رسانه‌ها برای ما می‌سازند. و ما شده‌ايم «چون کشتی بی‌ لنگر» که مدام کژ و مژ می‌شويم. اين کشتی را بی ناخدا کرده‌ايم و وسط توفان‌ها معلوم نيست به چه تکيه داريم. «تنگ غروب و هول بيابان و راه دور»، ما هم سرگردان بدون نقشه و قطب‌نما می‌خواهيم سفر برويم. نقشه و قطب‌نما هم برای خودمان ساخته‌ايم ولی واقعاً معلوم نيست سر از کجا در می‌آوريم:
اين سو کشان سوی خوشان، وان سو کشان با ناخوشان
يا بگذرد يا بشکند کشتی در اين گرداب‌ها!

به روايت شناسنامه، امروز سی و دو ساله شده‌ام. ولی هر چه با خودم فکر کردم که چه حسی نسبت به اين روز بايد داشته باشم، نتوانستم به نتيجه‌ی روشنی برسم. تنها چيزی که ديشب به يادم آمد، سن حضرت عيسی و سن عين القضات همدانی بود. سن الآن من با سن آخر آن‌ها (!) زياد فاصله‌ای ندارد، اما من نه عيسی شدم نه عين القضات. پيامبری و عارف شدن‌اش را نمی‌گويم. عين القضات وقتی زبدة الحقايق را نوشت سن‌اش بيست و پنج سال هم نبود. ولی حاصل اين سی و دو سال عمر چه بوده است؟ هر چه بيشتر کاوش کردم، ديدم تنها حاصل ارزش‌مندی که داشته است و تنها بهره‌ی مهم و بزرگی که برده‌ام، عشق بوده است و بس. بقيه‌ی چيزها مسير عادی زندگی بوده که برای همه طی می‌شود. امروز داشتم فکر می‌کردم که اگر همين امروز روز آخر زندگی‌ام باشد، حسرتی بر دل خواهم داشت يا نه؟ کار ناتمامی در دنيا دارم؟ اول از همه اين‌که هنوز برای عشق کارها می‌شود کرد. هنوز می‌شود آدم‌تر بود. هنوز کار نکرده زياد است. پس اين روز تولد، چندان هم روز شگفت‌انگيزی نيست. وقتی قبل و بعدش زياد با هم تفاوت نداشته باشد، انگار اين روز اثر مهمی نداشته است. هنوز دارم فکر می‌کنم که روز تولد يعنی چه؟ اگر تا آخر امروز به نتيجه‌ای درست و حسابی رسيدم، باز می‌آيم می‌نويسم. فعلاً دچار سردرگمی سی و دو سال خواب هستم. ببينم اين دو سه روزه را می‌شود دريافت يا نه.

يادداشت ۱۸ تيرانه‌ی خوابگرد را که ديدم، از خودم پرسيدم روز ۱۸ تير ۷۸ کجا بودم؟ تهران، ميدان فاطمی! درست در اوج درگيری‌ها من تهران بودم و در کانون حادثه. اما آن روزها در عوالمی سير می‌کردم ميان زمين و آسمان. خانه‌ای داشتيم حوالی ميدان فاطمی با دو سه نفر از دوستان و زندگی دانشجويی لنگ در هوايی داشتيم. چند ماه پيش درس رياضی را در دانشگاه فردوسی رها کرده بودم و آمده بودم تهران. روزگاری بود که مطبوعات اصلاح‌طلب از زمين و آسمان می‌باريدند و ما تشنه‌ی روزنامه خواندن. آن روزها به جز کتاب خواندن، موسيقی گوش دادن و اندکی دوندگی به دنبال نان، فقط برای روزنامه خريدن و غذا از خانه بيرون می‌آمدم. از آن روز، به خوبی اين ماجرا را به ياد دارم که جمعی سوار بر مينی‌بوس شعار می‌دادند که: «ای ملت آزاده! دانشجويت کشته شد!» و از ميدان فاطمی به سمت کوی می‌رفتند. يکی دو روز بعد هم فضای اطراف ميدان ولی‌عصر و کل آن منطقه فضايی بود شديداً امنيتی. کسی اگر دنبال دردسر نبود، آن طرف‌ها آفتابی نمی‌شد. من هم که کنج عزلت را بر دردسرهای سياسی ترجيح می‌دادم و فقط ناظر مبهوت آن همه خشونت و قساوت بودم. شما يادتان می‌آيد روز ۱۸ تير و روزهای بعدش کجا بوديد؟

ماجراهای آن روزها را من تنها از روزنامه دنبال می‌کردم. و نکته‌ی جالب اين‌جاست که زمانی که مهم‌ترين بحران‌های دوره‌ی رياست جمهوری خاتمی رخ می‌داد من هيچ وقت در زادگاهم نبودم. يا تهران بودم و يا سرخس (همان مدت کوتاهی که در پالايشگاه خانگيران کارم تدريس بود). تهران که بودم قتل‌های زنجيره‌ای رخ داد و ماجراهای بعد آن، هجده‌تير، ترور حجاريان و ده‌ها بحران ديگری که به قول خود خاتمی تاوان کشف قتل‌های زنجيره‌ای بود. ماجرای تعطيلی فله‌ای مطبوعات که پيش آمد سرخس بودم. آن روزها وبلاگی در کار نبود و اگر می‌بود امروز عجب تصوير شفاف‌تر و دست‌اول‌تری از آن روزها داشتيم. کاش حافطه‌ام ياری می‌کرد که همه‌ی رخدادهای آن روزها را بنويسم. آن‌ها که در جريان ماجراهای کوی بوده‌اند و روايت‌های شخصی دارند، چقدر خوب می‌شود روايت دست اول‌شان را بنويسند.

هفته‌ی پيش، درست شب قبل از برگشتن به لندن، داشتم با عزيزی درباره‌ی اين حرف می‌زدم که هنرمند جماعت، به ويژه آن‌ها که با هنر ناب و اصيل و بی‌واسطه سر و کار دارند، در کشور ما سخت رنج می‌برند. بگذاريد روشن‌تر بگويم که مقصودم از هنر ناب، بيشتر هنر مجرد است. چيزی مثل موسيقی که بی‌واسطه با خود موسيقی‌دان و آهنگساز سر و کار دارد. اين وضعيت برای فيلمساز و کارگردان اندکی متفاوت است. تماس فيلمساز با انسان‌ها و جامعه‌ی واقعی بسيار بيشتر است تا هنرمند. اما اين‌ها حرف‌های کلی ماجراست. به نظر من در کشور ما، با تمام پيچيدگی‌های فرهنگی، اجتماعی و سياسی که داريم، تنها هنرمندی می‌تواند دوام بياورد که ديپلماسی بياموزد. بداند کجا چه بگويد و کجا چه نگويد. البته اين پرسش پيش می‌آيد که رسالت هنرمند متعهد کجا می‌رود؟ کسی که اصول اخلاقی ارج‌مندی برای زندگی و برای هنرش دارد چه بايد بکند؟ شوربختانه بايد گفت که ناچار بايد خون بخورد و خاموش بنشيند!

برای من سياست بيشتر در «عمل» سياسی متجلی است و ديپلماسی در «زبان». در نتيجه يک سياست‌مدار می‌تواند از ديپلماسی مناسب استفاده کند يعنی زبان پاکيزه و هوشمندانه‌ای را اختيار کند، اما لزوماً چنين اتفاقی نمی‌افتد. يکی از نشانه‌های سياست‌مداران بی‌کفايت و نالايق اين است که نمی‌دانند از چه زبانی در کجا و چگونه بهره بگيرند. زبان برای‌شان چندان اهميت ندارد. اما هنرمند کجای اين معادله واقع می‌شود؟ هنرمندی که در ايران زندگی می‌کند، ناچار واقعيت‌های موجود ايران را بايد درک کند. هنرمندی که از فضای ايران به دور می‌افتد، مثل ماهی برون افتاده از آب است. آن که درون ايران هم هست، اگر به دغدغه‌های راستين هنرش پای‌بند باشد و نخواهد وارد بازی‌های عملی و زبانی سياسی و ديپلماتيک شود، ناگزير رنج می‌برد. اما می‌شود سياست‌مدار هنرمند هم داشت. سياست‌مدار هنرمند کسی است که زبان پاکيزه و سنجيده‌ای را در گفتار اختيار می‌کند. اما هنرمند سياست‌مدار چيز چندان مطلوبی نيست. از آن بدتر هنرمند بازاری است. نمونه می‌خواهيد؟ همين عباس کيارستمی عزيزمان. هنرش را بازاری کرده است و با اين «روايت»های تازه‌ای که به ناف ادبيات ما بسته و با اهن و تلپ مدرنيته دارد با ما قالب می‌کند، عملاً هنرش را بازاری کرده است و دارد از اين راه نان در می‌آورد. هنر، هر اندازه هم که در دسترس عموم باشد، باز می‌تواند بکارت داشته باشد. هنر دست‌مالی شده، از قبيل هنرهای ادبياتی‌-بازی کيارستمی، هنرِ و ادبِ «بی‌سيرت» است. من شرمنده‌ی تمام دوستانی که از آن کار کيارستمی خوش‌شان آمده هستم، ولی با عرض ارادت تمام به اختيار و انتخاب‌شان، کار کيارستمی را من سوء استفاده از شهرت می‌دانم و احمق فرض کردن مخاطب. توهين به شعور مخاطب شاخ و دم ندارد. به نظر من، کيارستمی، ماها را خنگ فرض کرده است که می‌خواهد حافظِ هايکو به خوردمان بدهد. آقای کيارستمی! از طلا بودن پشيمان گشته‌ايم، مرحمت فرموده ما را مس کنيد.

يک چيز ديگری می‌خواستم در اين يادداشت بنويسم، تبديل شد به حرف‌هايی که مدت‌هاست در ذهن‌ام زمزمه کرده بودم و در اين سفر ايران هم با دو سه نفر از اهل ادب و اساتيد فرهنگ و هنر در ميان گذاشتم. آدم بعد از مدت درازی که وبلاگ‌ ننوشته باشد، وقتی دوباره قلم به دست بگيرد، می‌شود همين از اين شاخ به آن شاخ پريدن‌ها!

آدم وقتی در زندگی هدفی دارد و خودش می‌داند چه می‌کند، بسيار پيش می‌آيد که اتفاقات بيرون، رهگذران، فضول‌ها و بعضی از همين آدم‌های معمولی اطراف او را به خود مشغول کنند و او از کار خودش باز بماند. گاهی اوقات چيزهايی باعث می‌شوند تمام هوش و حواس ما معطوف چيزی شود جز همان‌که بايد بکنيم. گاهی بادی، نسيمی می‌وزد و ما به همان اندک نسيم از کارِ خويش می‌مانيم. اين‌ها هم در زندگی اجتماعی رخ می‌دهند و هم در زندگی فردی و سلوک معنوی و باطنی. اگر بخواهی به قيل و قال‌ها توجه کنی، اگر چشم بدوزی به آمد و رفت رهگذران، از کارت می‌مانی:
هين تو کارِ خويش کن ای ارج‌مند
زود کايشان ريش خود بر می‌کنند!

يا وقتی مولوی می‌گفت که:
مه فشاند نور و سگ عو عو کند
هر کسی بر طينتِ‌ خود می‌تند
نکته‌ی شگفتی در سخن او هست. ماه کار خودش را می‌کند و همچنان نور می‌افشاند. غوغای سگان ماه را از نورافشانی باز نمی‌دارد. ماه به طبيعت و طينتِ خويش کار می‌کند و حيران غوغای سگان نمی‌شود. چقدر اين ابيات مثنوی اميد‌بخش است:
فرخ آن ترکی که استيزه نهد
اسب‌اش اندر خندق آتش جهد
گر پشيمانی بر او عيبی کند
اول آتش در پشيمانی زند
خود پشيمانی نرويد از عدم
گر ببيند گرمی صاحب قدم

اين گرمی چيز مهمی است. اين ثابت قدم بودن، نصيب هر کس نيست. مهم اين است که گرمِ کار باشی. تا کارت را جدی نگيری، کارت هر چه باشد، به هيچ سرانجامی نمی‌رسد. همين غرقِ کار خويش بودن است که به پايان‌ می‌برد آن کار. دير بجنبی می‌شوی مثل آن طفلی که تمام روز سرش به بازی گرم بود (اين هم يک جور گرم بودن است ديگر) و غروب که می‌خواست برود خانه ديد همه‌‌ی جامه‌های‌اش را دزد برده است!

کار آن دارد که حق را شد مريد
بهر کارِ او ز غيرِ او بريد
ديگران چون کودکان اين روز چند
تا به شب بر خاک بازی می‌‌کنند.

می‌شود مشغول خاک‌بازی نشد. اندکی به خودمان تکانی بدهيد و دل محکم داريم، می‌شود. همه‌ی اين‌ها شدنی است. توکل می‌خواهد و عزم استوار:
بسان رود
      که در نشيب دره سر به سنگ می‌زند،
رونده باش!
اميد هيچ معجزی ز مرده نيست،
زنده باش!

شايد اين را يک بار ديگر هم نوشته‌ام. قرآن زبان بلاغی شگفت‌انگيزی دارد. علی‌الخصوص قصه‌های قرآن، مثل‌های آن و صورت‌ِ آن عالمی بی‌کرانه است. به ياد قرآن افتادم و سر از سوره‌ی اعراف در آوردم. به اين آيه رسيدم: «وَلَوْ شِئْنَا لَرَفَعْنَاهُ بِهَا وَلَكِنَّهُ أَخْلَدَ إِلَى الأَرْضِ وَاتبَّعَ هَوَاهُ فَمَثَلُهُ كَمَثَلِ الْكَلْبِ إِن تَحْمِلْ عَلَيْهِ يَلْهَثْ أَوْ تَتْرُكْهُ يَلْهَث ذَّلِكَ مَثَلُ الْقَوْمِ الَّذِينَ كَذَّبُواْ بِآيَاتِنَا فَاقْصُصِ الْقَصَصَ لَعَلَّهُمْ يَتَفَكَّرُونَ» (آيه‌ی ۱۷۶). خلاصه‌ی حرف‌اش اين است که مثل اين‌ها که از هوای خودشان پيروی می‌کنند و مدام با پيامِ رسول لجاج می‌ورزند، مثل سگی است که کاری به او داشته باشی يا نداشته باشی، گزندش را می‌رساند. بعضی سگ‌ها، يعنی خيلی سگ‌ها، هستند که وقتی آزاری به آن‌ها نرسانی، سرشان به کارِ خودشان گرم است. ولی بعضی‌ها همين‌جور پارس می‌کنند. و بعد يادم افتادم که ناصر خسرو هم همين مثال را جايی در قصايدش آورده است. در همان قصيده‌ی فخيم «بگذر ای باد دل‌افروز خراسانی» می‌گويد:

چه سخن گویم من با سپه دیوان؟
نه مرا داد خداوند سلیمانی 
پیش نایند همی هیچ مگر کز دور
بانگ دارند همی چون سگ کهدانی 
از چنین خصم یکی دشت نیندیشم
به گه حجت، یارب تو همی دانی 
لیکن از عقل روا نیست که از دیوان
خویشتن را نکند مرد نگه‌بانی 
مرد هشیار سخن‌دان چه سخن گوید
با گروهی همه چون غول بیابانی؟ 
کی بود حجت بیهوده سوی جاهل
پیش گوساله نشاید که قران‌خوانی 
نکند با سفها مرد سخن ضایع
نان جو را که دهد زیره‌ی کرمانی؟ 
آن همی گوید امروز مرا بد دین
که به جز نام نداند ز مسلمانی 

و هر چه فکر کردم سخنی از اين‌ها گوياتر نديدم.

امشب ماهِ لندن گرفته بود. ماه گرفتگی بود. رفتم روی بالکن نگاهی به آسمان کردم. همين الآن که دارم اين‌ها را می‌نويسم نیمی از چهره‌ی ماه هنوز تاريک است. ياد سال‌های آخر دبيرستان‌ام افتادم که سخت عاشق ستاره‌ها بودم و ديوانه‌ی نجوم. مشترک مجله‌ی نجوم ايران شده بود و مجله‌ی اسکای اند تلسکوپ هم مرتب برای‌ام می‌آمد. دوربين دوچشمی‌ای داشتم و هر شب روی پشتِ بام کارم رصد ستارگان بود و شناختن فضای بيکران. آسمان را مثلِ کف دست‌ام می‌شناختم. نام ستارگان کوچک و بزرگ و صورت‌های فلکی را و جای‌‌شان را از آدرس خانه‌مان بهتر بلد بودم. دايی‌ام پايه‌ای برای دوربين لوبی‌تل قديمی‌مان ساخته بود. دوربين را روی پايه‌ی سنگين آهنی می‌گذاشتم و دوربين را جلوی شاترش. از ستارگان، ماه و حتی خورشيد عکس می‌گرفتم. شاتر دوربين را ساعت‌ها باز می‌گذاشتم که رد پای ستارگان روی صفحه‌ی فيلم بیفتد. يک بار برای ثبتِ يک بارش شهابی (بارش برساووشی بود؟) سر از ديزباد در آورده بودم. عجب شور و شری داشتم!‌ آن سالِ آخر دبيرستانِ عاشقِ فيزيک شده بودم. اما از بختِ بد (يا خوب)، اولين رشته‌ای که قبول شدم رياضی فردوسی بود. فيزيک رشته‌ی بعدی‌ام بود. هر چه بود يکی دو سال بعد،‌ تمامِ آن عشق به ستارگانِ آسمان، جای‌اش را به حافظ‌ خواندن و مولوی خواندن داد. قرار بود از عشقِ زمينی به عشقِ آسمانی برسيم. مسيرِ من بر عکس بود! امشب که آسمان را می‌ديدم خاطره‌ی آن سال‌ها زنده شد. آن قدر در آن هوای سرد پای دوربين نشسته بودم به تماشای آسمان که سينوزيت گرفتم و يک ماهی مدرسه نرفتم. آسمانِ صافِ امشب تازه به يادم آوردم که اين آسمان، اين کهکشان عجب تابلوی زيبايی است. اين همه زيبايی دست‌نخورده و بکر هميشه بالای سر ماست و ما غافل‌ايم.

۱. هيچ دردی در عالم از دردِ بيکاری بدتر نیست! امروز صبح که از خانه به اداره می‌آمدم، توی قطار آلبوم «بی‌ تو به سر نمی‌شود» شجريان را گوش می‌دادم تا رسيد به اين تصنيف «با من صنما» و اين بيت که:

ای مطربِ دل! زان نغمه‌ی خوش
اين مغزِ مرا پر مشغله کن!

آدم نياز به مشغله دارد. اگر مشغله‌ی جدی و مهمی نداشته باشد، به بيکارگی و بطالت می‌افتد. مهم‌تر از اين، برای آن‌ها که اهل سلوک‌اند، اين مقوله‌ی مشغوليت چیز مهمی است. آدم يا به خودش مشغول است و مشغوليت مثبت و معرفتی معناداری دارد و يا با خودش مشغول به بيکارگی است. جز اين آدم می‌تواند به معبودش، و به معشوق و آفريدگارش هم مشغول باشد. مشغله‌ی صوفيانِ اهل صفا، البته ذکر است و به ياد حق بودن. پس این شغل از هر جنسی، چه مشغوليت به خود يا به غير باشد، روحِ آدمی را از پريشانی و سرگشتگی می‌رهاند. وقتی آدم چيزی نداشته باشد که به آن مشغول شود، می‌شود آماج تيرهای دشمنان درون و بيرون. این ذهن بازيگر و نفسِ وسوسه‌ساز آدمی، هميشه مترصد فرصتی است که فراغتِ آدميان را با مشغوليتی از آنِ خود پر کند. اگر عنان‌ات را از کف دادی و به دنبال‌اش رفتی، دیگر مشغله‌ات اوست. و چه سعادت‌مند است آن که ذهن را و خيال را به نغمه‌ی مطربان و قصه‌ی عشق مشغول می‌کند. ما هميشه مشغول‌ايم به کاری، اما بعضی مشغوليت‌ها، بطالت است و به هرزه بر باد دادن وقت. شغل خوب داشتن هم نعمتی است! پس آدم خوب است هميشه با خودش بخواند:
ای موسیِ جان! چوپان شده‌ای!
بر طور برآ! ترکِ گَلِه کن!

۲. اما «همت». مردم اين کلمه را به معنای متعارف‌ و امروزی‌اش می‌شناسند که مثلاً فلانی خيلی همت دارد يعنی پشتکار دارد و پی‌گیر در کارهای‌اش است و از اين جور چیزها. اما در فرهنگ عارفانه، همت معنايی وسيع‌تر و عميق‌تر دارد. به اين بيت‌های حافظ دقت کنيد:
همت‌ام بدرقه‌ی راه کن ای طایر قدس
که دراز است ره مقصد و من نوسفرم
يا
بر سر تربتِ ما چون گذری همت خواه
که زيارتگه رندانِ جهان خواهد شد

يا اين بيت (که نمی‌دانم از کی‌ست):
همت طلب از باطن پيرانِ سحرخيز
زيرا که يکی را ز دو عالم طلبيدند

حوزه‌ی معنايی همت در اين‌جا به امور باطنی و معرفتی باز می‌گردد. همت معنای دعا می‌دهد. معنای نيتِ خير و آرزوی نيک می‌دهد. همتی همراه کسی کردن چيزی است شبيه دعايی خیر در حق کسی داشتن و امدادِ باطنی به کسی رساندن. صوفيان کلمه‌ی «خاطر» را هم به کار ‌برده‌اند. اصطلاح «خاطر همراه کسی کردن» معنايی شبيه به همان همت رساندن دارد.

پس بادا که همتی همراه ما شود که خاطر از مشغله‌ی غير و شغل اغيار و بيگانگان بپردازيم!

غروبِ جمعه است و نشسته‌ام ديوان حافظ انجوی شيرازی را ورق می‌زنم. کارهای‌ معمول روزانه‌ی اداره تمام شده است و تا نيم ساعتی ديگر آزادم. به نظرِ من تصحيح انجوی شيرازی از حافظ در زمره‌ی يکی از بهترين تصحيح‌های حافظ است. حافظ سايه که جای خود را دارد. حافظ قزوينی اگر چند رایج‌ترين حافظ چاپ شده در ايران است، اما اغلاط و ضعف‌های تاريخی خود را دارد. اما تصحيح انجوی مخصوصاً با آن مقدمه‌ی کامل و پر و پيمان‌اش در شمارِ کارهای بسيارِ خوبی ادبی زبان فارسی است. مدتی پيش با پرويز جاهد صحبت می‌کردم که از حافظِ کيارستمی حرف می‌زد. آن چيزی که من ديدم، چيز دلچسبی نبود. من به جوانب فنی و ادبی قضيه زياد کاری ندارم. اين مدل مدرن کردن و هايکو کردنِ شعر حافظ با ذايقه‌ی من جور در نمی‌آيد؟ آخرش که چه؟ جز اين است که من هميشه شعر حافظ را با خودم زمزمه می‌کنم؟ مگر قرار است شعر حافظ را عوض کنيم؟ کار کيارستمی را من نپسنديدم. چيز تازه و دندان‌گيری در آن نيست، حداقل برای من. من به همان حافظ سنتی و کهن، به همان حافظ سايه و انجوی دل‌خوش‌‌ترم تا اين مدرن‌بازی‌ها و پراکنده‌گويی‌های شاملو و کيارستمی (هر چند اين دو با هم فرق داشته باشند).

به هر حال، حافظ انجوی را که ورق می‌زدم، دو غزل را يافتم (که البته قبلاً شنيده بودم‌شان) که در نسخه‌های دیگر حافظ نيست. اولی ظاهراً منسوب به حافظ است و بعدی هم که در متن حافظ انجوی آمده است. اين‌جا می‌آورم‌اش برای ثبت و يادآوری مجدد.

اين چه شورست که در دورِ قمر می‌بينم
همه آفاق پر از فتنه و شر می‌بينم
هر کسی روز بهی می‌طلبد از ايام
علت آن است که هر روز بتر می‌بينم
ابلهان را همه شربت ز گلاب و قند است
قوتِ دانا همه از خون جگر می‌بينم
اسبِ تازی شده مجروح به زير پالان
طوق زرين همه در گردنِ خر می‌بينم
دختران را همه جنگ است و جدل با مادر
پسران را همه بدخواه پدر می‌بينم
هيچ رحمی نه برادر به برادر دارد
هيچ شفقت نه پدر را به پسر می‌بينم
پند حافظ بشنو، خواجه برو نيکی کن
که من اين پند به از در و گهر می‌بينم
 ***
کارم ز دورِ چرخ به سامان نمی‌رسد
خون شد دلم ز درد و به درمان نمی‌رسد
چون خاک راه پست شدم همچو باد و باز
تا آبرو نمی‌رودم، نان نمی‌رسد
پی پاره‌ای نمی‌کنم از هيچ استخوان
تا صد هزار زخم به دندان نمی‌رسد
از دستبرد جورِ زمان اهل درد را
اين غصه بس که دست سوی جان نمی‌رسد
سيرم ز جان خود به دل راستان ولی
بيچاره را چه چاره که فرمان نمی‌رسد
در آرزوت گشته گرانبارِ غم دل‌ام
آوخ که آرزوی من آسان نمی‌رسد
تا صد هزار خار نمی‌رويد از زمين
از گلبنی گلی به گلستان نمی‌رسد
يعقوب را دو ديده از حسرت سفيد شد
و آوازه‌ای ز مصر به کنعان نمی‌رسد
از حشمت اهل جهل به کيوان رسيده‌اند
جز آه اهل فضل به کيوان نمی‌رسد
صوفی بشوی زنگ دلِ خود به آبِ می
کز شست و شوی، خرقه‌ی غفران نمی‌رسد
حافظ صبور باشد که در راهِ عاشقی
هر کس که جان نداد به جانان نمی‌رسد

* اين هم از عبيد زاکانی است:
جاهل فراز مسند و عالم برونِ در
جويد به حيله راه و به دربان نمی‌برد

۱. ديروز داشتيم با بانو قدم زنان می‌رفتيم به سمت ايستگاه قطار که به ديدن دوستی برويم. با صدای بلند جمله‌ای دعايی را خواندم نظير اين‌که «خدايا سلامتی را از ما مستان!» يا چیزی شبيه به اين. بانو ناگهان گفت: «واقعاً!». گفتم در اين موارد بايد بگويی:«آمين» نه واقعاً. حساب‌اش را بکن در مجلسی دينی مردم مشغول دعا باشند و همه متفقاً به جای «آمين» گفتن بگويند: «واقعاً»! چه صحنه‌ی خنده‌داری می‌شود.

۲. من به بعضی از کتاب‌ها علاقه‌ی عجيبی دارم. اصولاً کتاب برای من حکم «ثروت» را دارد. مشخصاً درباره‌ی اين کتاب‌ها حساسيت خاصی داشته‌ام: کليات شمس ده جلدی تصحيح فروزانفر، نهج‌البلاغه‌ی ترجمه‌ی شهيدی، صحيفه‌ی سجاديه‌ی ترجمه‌ی عبدالمحمد آيتی، مجموعه‌ی نامه‌های عين‌القضات همدانی (و نه حتی بقيه‌ی آثارش)، تصورات، سير و سلوک و مخصوصاً «آغاز و انجام» خواجه نصير الدين طوسی، حافظ به سعی سايه و اين اواخر هم سلسله‌ی کتاب‌های پوپر. من هميشه با داشتن اين‌ها احساس توانگری کرده‌ام. وقتی آمدم انگليس همه‌ی اين کتاب‌ها زير بغل‌ام بود (به جز ديوان شمس و کتاب‌های پوپر که بانو اخيراً خريده است). اين‌ها را هم معمولاً نمی‌نشينم خط به خط بخوانم. يک هفته ممکن است يک فصل را بخوانم و بعد بروم تا چندين ماه ديگر. يعنی کل کتاب‌ها در ظرف چندين سال به دقت خوانده‌ام، نه طی دوره‌ای کوتاه. هر وقت می‌روم به خانه‌ی دوستی که کتابخانه‌ی بزرگی دارد، يکی از تفريحات جدی من تماشا کردن کتاب‌ها برای يافتن چيزی در خور توجه است. ماييم و کرمِ کتاب!

۳. من جداً فکر می‌کنم تاريخ مثل پازل است. تاريخ هرگز تصویر کامل و دقيقی از گذشته و حال به ما نمی‌دهد. برای فهم تاريخ به مؤلفه‌ها و عناصر زيادی نياز داريم. عقلانيت يکی از حداقل‌های اساسی و ضروری برای فهم تاريخ است. نه تنها تاريخ گذشته را افراد می‌نوشته‌اند و افراد از انگيزه‌های شخصی و سياسی خالی نبوده‌اند و چه بسا يا تاريخ را تحريف کرده‌اند و يا تنها بخشی از آن را روايت کرده‌اند که برای خودشان مهم بوده است، بلکه در زمان حال نيز وضع چندان بهتر نيست. يعنی در روزگار مدرن هم تاريخ خيلی اوقات محرف و شرحه شرحه روايت می‌شود، برای خدمت به اهداف و مقاصد خاص (سياسی، ايدئولوژيک و غيره). اين مطلقاً اختصاص به کشورهای جهان سوم و در حال توسعه هم ندارد. در کشورهای مدرن و متمدن توسعه يافته‌ی غربی هم اين اتفاق ممکن است به سادگی بيفتد. تنها تفاوت بزرگ زمانِ ما با گذشته، سطح بالای تماس و جهانی‌ شدنِ بی‌امان عالم است. مرئی بودن همه چيز برای همه کس. و گر نه «حقه‌ی مهر بدان مهر و نشان است که بود».

۴. عالم اسلام و مسلمانان در روزگار معاصر حداقل به چند گروه نياز مبرم و اساسی دارد: به فيلسوفان علم (و مشخصاً رياضی‌دانان منطق خوانده و زبردست) و به حقوق‌دانانِ ماهر و زبان‌شناس. جهان اسلام از آشفتگی منطقی و زبان مشوش رنج می‌برد و بدتر از آن اسلام‌ستيزان و مدعيانِ اسلام هم دچار آفت عظيم‌تری هستند از آن رو که هم مدعيات‌شان سرشار از مغالطه‌های منطقی، فلسفه‌بافی‌های سست و ضعيف و بازی‌های روانی است و هم زبان را به شيوه‌ای راهزن و به مثابه‌ی تيغی برای نابود کردن به کار می‌گيرند (پوپر را يادتان هست؟ می‌گفت پوزيتويست‌ها با دغدغه‌ای که برای نابودن کردن و ويرانی متافيزيک دارند، علوم طبيعی را نيز به همراه آن ويران می‌کنند).

۱. بانو می‌پرسيد مردم آمريکا چطور اين آدم را (جورج بوش را) به رياست جمهوری انتخاب کرده‌اند؟ گفتم به همان شيوه‌ای که مردم ايران احمدی‌نژاد را انتخاب کردند! يعنی با دموکراسی! دموکراسی به همان اندازه که مزيت دارد، آفت هم دارد. پس کفايت نمی‌کند صبح تا شب بگوييم دموکراسی دموکراسی.

۲. بعضی وقت‌ها می‌بينم که چيزی در اين وبلاگ می‌نويسم و عده‌ای بيکار نشسته‌اند که هر چيز مربوط و نامربوطی را به آن ارتباط دهند. از يک زاويه اين رفتار طبيعی است (از اين زوايه که از هر کسی خوش‌ات نيامد، ديگر راست راه رفتن‌اش را هم کج می‌بينی. پيش می‌آيد. طبيعی هم هست ظاهراً). اما بد نيست کمی آدم خودش را جای نويسنده بگذارد. بعضی وقت‌ها کسی را می‌بينی، اتفاقی می‌افتد که هيچ ربطی به بسياری از چيزهايی که در وبلاگستان رخ داده يا رخ می‌دهد ندارد. آدم دل‌اش می‌خواهد چيزی بنويسد فقط برای اين‌که کمی دل‌اش خنک شود! خوب اين هم از آفات وبلاگ‌نويسی است ديگر. لابد فردا اگر درباره‌ی وضع هوا هم اظهار نظر کنی، همه از منظر ايدئولوژی تفسيرش – آن هم تفسیر فلسفی-جامعه‌شناسانه – می‌کنند. عجيب نيست که مردم از رنگ کفش آدم، نوع لباس پوشيدن‌اش، وسيله‌ی نقليه‌اش، نحوه‌ی غذا خوردن‌اش، نوع کلماتی که در سخن گفتن انتخاب می‌کند، ادبيات‌اش، حتی از روی دوستان‌ِ آدم، سعی می‌کنند دنبال شواهد و مدارکی برای اثبات فرضيه‌های ذهنی خودشان بگردند؟ «بر خيالی جنگ‌شان و صلح‌شان». هر آينه شمارِ بيکاران و بيماران وبلاگستان تمامی ندارد.

ما بعضی وقت‌ها خودمان يادمان می‌رود کی هستيم و چه می‌خواهيم. و خيلی وقت‌ها از ترس اين‌که مبادا فلان سخنِ ما ديگران را خوش نيايد، همان بهتر که خلاف‌اش را ادعا کنيم. مهم نيست سخن يا باورِ ما از چه منظر و موضعی برخاسته باشد. مهم اين است که چقدر با خودمان روراست هستيم و چقدر شهامتِ اين را داريم که بگوييم چه هستيم و که هستيم. این‌جا، توی همين شهر لندن، بارها برخورد کرده‌ام به همين شتر گاو پلنگ‌هايی که تکليف‌شان با خودشان روشن نيست. طرف کمونيست است، ادای مسلمان‌ها را در می‌آورد. مسلمان است با زبان و ادبيات و اندیشه‌ی کمونيست‌ها حرف می‌زند. شيعه است، جوری رفتار می‌کند که انگار ناف‌اش را به تسنن اشعری بريده‌اند. طرف باور و پيشينه‌اش از دين‌ورزی و دردِ دين حرف می‌زند، حالا پای‌اش به غرب رسيده است چنان «ادای» سکولار بودن را در می‌آورد که اگر نشناسی‌اش فکر می‌کند از بچه‌گی با لاييک‌های فرانسوی بزرگ شده است. آخر اين همه ابتذال و اين همه رياکاری چرا؟ از چه می‌ترسيم آخر؟ از ملامت؟

حال‌ام به هم می‌خورد از اين وضعيتی که مردم به زور می‌خواهند يک جوری برای خودشان هويتی بتراشند که به باد هوا بند است. نمی‌دانم می‌فهميد چه می‌گويم يا نه؟ شايد من دردِ اين آدم‌ها، سرگشتگی‌شان، استيصال‌شان را درک نمی‌کنم. شايد دنيای من آن قدر پيچيده و متنوع است که نمی‌توانم سادگی و کم ضلع بودنِ جهانِ خطی اين آدم‌ها را درک کنم. يادِ «تيغ اوکام» افتادم و اين‌که ما بعضی وقت‌ها وقتی از يک «اندیشه» خوش‌مان نمی‌آيد، به هر چيزی متوسل می‌شويم، به هر چيزی چنگ می‌زنيم تا حريف را، مدعی را منکوب کنيم. خودم نمی‌دانم چطور از آن حرف‌های اول به اين‌جا رسيدم. ولی مدتی پيش فيلمی می‌ديدم که يکی از هنرپيشه‌ها به ديگری چيزی درباره‌ی تيغ اوکام می‌گفت. پيش‌تر از نيکفر چيزی مشابه شنيده بودم. حوصله ندارم بنشينم خلاصه‌اش را الآن بنويسم. برويد انگليسی‌اش را در ویکی‌پيديا بخوانيد. شايد سر فرصتی اصلاً همه‌اش را ترجمه کردم (از همان وعده‌هايی که هميشه می‌خورد به گرفتاری‌ها و مشغوليت‌های مدامِ من!). بخوانيدش که ابزار مهمی است برای سامان دادن استدلال‌ها و مدعياتِ آشفته و مبهمی که اين ور و آن ور می‌خوانيم و يا می‌نويسيم.

«مردی را به مزد گرفتند تا سقراط را دشنام دهد بر ملا و عيب او گويد. در ميان مردمان به او رسيد، در دشنام مبالغت کرد. سقراط هيچ جواب نگفت و هيچ انکار نکرد. پس ديگر روز او را ديد تنها، گفت: ای دوستِ من! اگر وجهی ديگر می‌دانی که بدان از سببِ من منفعتی به تو رسد، تا از آن امتناعی نکنم، و تفاوتی نيست.»
خواجه نصير الدين طوسی، اخلاق محتشمی، باب بيست و پنجم، ص ۲۶۹ (تصحيح محمد تقی دانش‌پژوه)

«گويند عيسی عليه السلام به بعضی سفها بگذشت، او را دشنام دادند و برنجانيدند و او با ایشان تلطف می‌کرد و ايشان را مدح گفت. يکی از اصحاب او را در آن حال بديد. از او پرسيد که اين چه حال است؟ گفت: هر کسی از ما آن‌چه دارد نفقه می‌کند.»
همان، باب سيزدهم، ص ۱۳۳

«گروهی از اراذل حکيمی را در ميان گرفته بودند و هر يک طعنه‌ای در حکيم می‌زد. حکيم مانده بود تنها ميان قومی دشنام‌گوی که دعوی عقل می‌کردند. پاسخ هر یک را که می‌داد، يکی از اراذل به شنيع‌تر وجهی او را به سخره می‌گرفت و ساير اوباش آشوب می‌کردند و به تشويق يکديگر غريو از جگر بر می‌کشيدند که خوب فرو کوفتی‌اش مردک مدعیِ منافق را! ظريفی از آن کوی گذر می‌کرد. گفت: عاقبت حکيمی که با اراذل هم‌سخن شود، به از اين نيست!»
از يک نسخه‌ی خطی بی‌نام و بی‌تاريخ

آن‌ها که ذهن و زبان مولوی آشنا هستند و در وادی بيکرانه‌ی خيالِ او گامی زده‌اند و بال در بالِ او آسمان‌های معنا را پيموده‌اند، خوب می‌دانند که وقتی او به سخن می‌آيد، کمتر کسی حريف هم‌آوردی با اوست. حتماً اين بيت مولوی را خوانده يا شنيده‌ايد که:
سخن‌ام خور فرشته است، اگر سخن نگويم
ملک گرسنه گويد که بگو خمش چرايی!
آن کشش درونی را که مولوی حس می‌کرد برای سخن گفتن و وقتی هم که سخن می‌گفت، دريايی مواج و گهرزا بود، در وجود کمتر کسی می‌توان يافت. آن‌ها هم که سخنان دلنشانی دارند یا در محضر کسی چون او بوده‌اند يا از سرچشمه‌های سيرابی او نوشيده‌اند.

اين مقدمه را گفتم برای اين‌که بگويم شعر گفتن چقدر سخت است و چقدر اتفاقاً آسان. سخت است برای کسی که شعر از درون‌اش نمی‌جوشد و آسان است برای آن‌که جان‌اش و خيال‌اش با شعر گره خورده است. راه ميانه‌ای هم البته هست که خواهم گفت. گه‌گاهی شايد ديده باشيد که من در وبلاگ‌ام چيزهايی به اسمِ شعر می‌نويسم. خواستم صادقانه اعتراف کنم که من خودم را شاعر نمی‌دانم و زبان‌ام لال هرگز ادعای شاعری ندارم. چرا؟ چون نزدِ من شاعر کسی مثل مولوی است که الفاظ و معانی از سپهری متعالی در جان‌اش فرو می‌ريزند و او بدون حساب و کتاب اين گوهرها را بر آدميان و ملائک نثار می‌‌کند. کار آدمی مثل من حداکثر ورز دادن کلمات است. همين و بس. آن هم یکی مثل من که ذهن‌اش پر است از شعر «خراسانی»! آن قدر اخوان خوانده‌ام که ناخودآگاه وزن شعر گفتن‌ام می‌شود مثل آن خدابيامرز. بس که در ادبيات عرفانی غوطه خورده‌ام و با اساطير زندگی کرده‌ام، کلمات اسطوره‌ای يا عرفانی خيلی عادی و راحت به شعرم راه پیدا می‌کنند – نه که به آن‌ها بی‌اعتقاد باشم يا خدای ناکرده به لقلقه‌ی زبان آورده باشم‌شان - در حالی که شعر خوب و استخوان‌دار می‌تواند حتی درباره‌ی کارگری باشد که نيمه‌شب دارد قطارهای زيرزمينی لندن را تعمير می‌کند؛ يا می‌تواند درباره‌ی لبخندهای بانو باشند که برای من جهانی می‌ارزند و هر بار لبخند می‌زند احساس می‌کنم هزاران سال است در عالم هيچ جنگی نبوده است!

خلاصه کنم که من چيزی شبيه شعر می‌نويسم. اين را نوشتم که اين شبهه پيش نيايد که اين آدم چقدر از خود متشکر است که ادعا می‌کند شعر می‌گويد! خيلی کسان هستند که شعر می‌گويند،‌ خوب شعر می‌گويد و شعر از درون‌شان می‌جوشد؛ ذهن و زبان‌شان موسيقی دارد. من هميشه چنين نيستم. خيلی اوقات شعر را حافظه و ضمير ناخودآگاهم قبلاً نوشته‌اند و تحويل‌ام می‌دهند! گه‌گاهی دو سه خطی جايی نوشته‌ام که خودم هم خوش‌ام آمده است و اهل ذوق هم پسنديده‌اند. باقی همين کارهای عادی است. و اگر رخصت دهيد به طريق اولی، چندان به شاعران معاصر خوش‌بين نيستم و شاعران معاصر طراز اول را بسيار اندک‌شمار می‌دانم (درباره‌ی شاعرانی که شعرهاشان زيادی سپيد است که مشخص است چه فکر می‌کنم!). خدا از گناهان‌مان بگذرد!

داستان زبان فارسی در تاجيکستان و افغانستان خيلی جالب است. چند نمونه را برای‌تان نقل می‌کنم.

۱. چندين ماه پيش برای يک سخنرانی به مونيخ رفته بودم. قبلاً به من گفته بودند مخاطب غير ايرانی‌ات زبان مغلق و پر تکلف و آکنده از شعر فارسی را خوب نمی‌فهمند. من هم زدم به صحرای کربلا‌ی قصه‌خوانی و آن وسط هم تا دل‌ام خواست شعر از مولوی و حافظ خواندم ولی ميان قصه‌ها. ملت خيلی خوش‌شان آمد. خانم تاجيکی که از لندن همراه من بود، برگشت بعد از سخنرانی گفت: «داريوش! تو خيلی چرب‌زبانی!». به فکر فرو رفتم که يعنی چه؟ من چاپلوسی که را کرده‌ام؟ بعداً فهميدم مقصودش از چرب‌زبان، شيرين زبان است، يعنی خوش صحبت!

۲. يکی دو هفته پیش دولت خدانظروف کارگردان تاجيک (که فيلم رستم و سهراب را ساخته است) اين‌جا بود. همديگر را قبلاً ديده بودیم و می‌شناختيم. يکی از همکاران آمد ما را به هم معرفی کند (نمی‌دانست ما با هم آشنايیم). برگشت گفت: «دولت! اين مردک را می‌شناسی؟». من ريسه رفتم از خنده. مردک برای ما ايرانی‌ها معنای تحقير می‌دهد، اما برای تاجیک‌ها چيزی در مايه‌ی تصغير است يعنی مرد جوان.

۳. تاجيکان زمان حال استمراری را خيلی جالب به کار می‌برند. وقتی شهزاده اين‌جا بود کلی حال می‌کردم با فارسی حرف زدن‌اش. می‌خواست بگويد: «دارم می‌روم». اين جمله به فارسی تاجيکان می‌شود:«ايستاده رفته‌ام». من هی فکر می‌کردم آدم چطور می‌شود ايستاده باشد ولی برود!

۴. تاجيک‌ها برای يک کلمه‌ی انگليسی معادلی دارند که ما ايرانی‌ها يا نداريم يا پدرمان در می‌آيد ترجمه‌اش کنيم. اين کلمه‌ی already يعنی قبلاً يک کاری را کرده‌ای و قس عليهذا. تاجيکان می‌گويند مثلاً «من الِکَی (يا اَلِکَه) اين کار را کرده‌ام»، يعنی من قبلاً اين‌ کار را انجام داده‌ام.

۵. از تاجيکان گفتم بگذاريد دو سه مورد از افغان‌ها را هم بگويم. افغان‌ها وقتی می‌خواهند بگويند اين‌جا را اشتباه کردی يا مثلاً اشتباه رفتی، می‌گويند: «غلط کردی!» فکرش را بکنيد ما ايرانی‌ها وقتی می‌شنويم يکی به ما می‌گويد غلط کردی چه حالی بهمان دست می‌دهد!

۶. اين را هم حتماً می‌دانيد که افغان‌ها به اسباب‌کشی (اثاث‌کشی) می‌گويند «جاکشی»!

اين هم از اختلافات سنت‌های زبانی و ادبی. کسی مورد ديگری يادش می‌آيد بگويد؟ آقای سيب؟ شهزاده؟

ديشب شبکه‌ی بی‌بی‌سی چهار برنامه‌ای مستند درباره‌ی ادوارد هشتم پادشاه مخلوع انگليس نشان داد که گوشه‌ای از بحران‌های خاندان سلطنتی در ازدواج را نشان می‌داد. اين بحران يک بار ديگر هم اخيراً در ماجرای ازدواج پرنس چارلز و کاميلا رخ داده بود.

به طور خلاصه، رسم و سنت خاندان سلطنتی اين است که وقتی مردی از اعضای خاندان سلطنتی می‌خواهد ازدواج کند، همسرش بايد باکره باشد. به عبارت ديگر، ملکه‌ی آينده‌ی انگليس نمی‌تواند زنی مطلقه باشد. ادوارد هشتم، که تنها ۳۲۵ روز سلطنت کرد، پادشاهی بود با سابقه‌ی بسيار درخشان که شديداً محبوب مردم انگليس و مخصوصاً محرومان و تهی‌دستان بريتانيا بود. ادوارد دلباخته‌ی زنی آمريکايی به نام والیس سيمپسون می‌شود که زنی شوهردار است. رابطه‌ی عاشقانه ادوارد و واليس برای خاندان سلطنتی دردسر ساز شد و کار به جايی رسيد که پارلمان علناً مخالفت‌اش را ابراز کرد. استنلی بالدوين نخست وزير وقت انگليس خطاب به شاه گفته بود (در واقع تهديد کرده بود) که در صورتی که شاه با خانم سيمسپون ازدواج کند، تمامی پارلمان به طور دسته جمعی کناره‌گيری خواهد کرد.

ماجرای عاشقانه‌ی شاه و معشوقه‌اش زمانی که خانم سيمپسون از همسرش جدا شد (و عملاً آماده‌ی ازدواج با ادوارد بود) به مشکلات دامن زد. وينستون چرچيل که از دوستان نزديک شاه بود و طرفدار ازدواج او با خانم سيمپسون (مانند بسياری از مردم انگليس) سعی کرد در پارلمان از او دفاع کند و پيشنهاد کرده بود که شاه می‌تواند با اين خانم ازدواج کند اما خانم سيمپسون هرگز نمی‌تواند مقام ملکه را داشته باشد که البته با مخالفت شديد پارلمان (مجلس عوام) مواجه شد. به هر تقدير، نخست وزير با سياست (و البته نيرنگ) شاه را وادار به کناره‌گيری از سلطنت کرد. ادوارد مسند سلطنت را به برادرش واگذار کرد و برای ازدواج با خانم سيمپسون به فرانسه رفت.

ازدواج در انگلستان تنها برای خاندان سلطنتی دردسر ساز نبوده است. شايد اخيراً با سکولارتر شدن جامعه، ميزان رواداری مردم بيشتر شده باشد. اما در همين قرن گذشته قاعده اين بود که زنی که تقاضای طلاق می‌کرد بايد به دادگاه ثابت می‌کرد (يا کسی شهادت می‌داد) که رابطه‌ی نامشروعی با مردی ديگر داشته است تا با تقاضای طلاق‌اش موافقت شود (به عبارت ديگر وقتی زنی ازدواج کرد، طلاق گرفتن‌اش کار حضرت فيل بود!).

اما نکته‌ی جالب‌تر ماجرا اين‌جاست که نخست وزير (و در واقع پارلمان) آن قدر اقتدار پيدا کرده است که به راحتی شخص اول مملکت را وادار به هر کاری می‌تواند بکند. کل سناريوی برکنار ادوارد از تخت و تاج به مديريت شخص استانلی بالدوين به سرانجام رسيد. در مورد اخير هم، ازدواج چارلز و کاميلا ازدواج جنجال‌آفرين بود که به سختی به سرانجام رسيد. به هر تقدير، اين‌ بخش ماجرا را ملاحظه کنيد که در کشور ما، ايران، شاه نخست وزير را سرنگون می‌کند (به جز البته دفعه‌ی اولی که مصدق داشت شاه را سرنگون می‌کرد)، اما در اين‌جا نخست‌وزير می‌تواند (با تکيه بر سنت‌ها و رسوم جامعه‌ی انگليس) حتی شاه را از حق سلطنت محروم کند! شايد يکی ديگر از دلايل برکناری شاه، دخالت او در کار دولت و غمخواری‌اش برای ملت انگليس بود. سرکشی شاه از مناطق محروم بر دولت بالدوين گران آمده بود و به نوعی بی‌کفايتی دولت‌اش را نشان می‌داد.

و اين‌گونه بود که خاندان سلطنتی انگليس ادوارد را که شاهی بسيار محبوب و مردم‌دار بود از دست داد. حالا به نظر شما در ايران نفس ازدواج کردن تا به حال برای که مشکل درست کرده است؟ خودتان بررسی و مقايسه کنید نقش پارلمان انگليس و مجلس ايران را در وضعيت‌های مشابه.

بله! آن مواعيد هم که کردی، مرواد از يادت! عيد فطر حضرات مبارک باد! می‌خواستم باز روده‌درازی کنم و بحث تئوريک پيش بکشم. ديدم زياد فايده‌ای ندارم. فعلاً آن تکانی که به موسيقی به اصطلاح «زيرزمينی» داده‌ام صدای خيلی‌ها را در آورده است. بخش نظرهای مطلب پيشين را ببينيد تا وقتی ديگر که بيشتر بنويسم. توقع داشتم يکی بحث جدی و درست و حسابی درباره‌ی موضوع بحث من بکند (بی‌انصافی نکنم، مانی نکته‌ی خيلی خوبی نوشته است). اما بحث من به قوت خود باقی است. پرسش اما اين است: تکليف رسانه چی‌ست؟ رسانه به چه کسی پاسخگو بايد باشد؟ دموکراسی رسانه‌ای يعنی چه؟ اصلاً رسانه ملاک و معيار دموکراسی‌اش کجاست؟ توفيق يک رسانه در چی‌ست؟ چرا مخاطبان يک رسانه بايد مبهم و بلکه موهوم باشند؟ چرا ما همه چیز را موهوم می‌بينیم؟ چرا توهم قدرت وبلاگستان حتی در حد تغيير حاکميت و به مسند نشاندن يک رييس جمهور خاص است و بعد از شکست هم متواضع نمی‌شود؟ چرا ما با متن واقعی جامعه‌ی انسانی بيگانه‌ايم؟ چرا؟ چرا؟ هزاران چرای بی‌پاسخ! اما فعلاً عيدتان مبارک باشد تا برگرديم!

پ. ن. فکر می‌کردم با کدهايی که در يادداشت قبلی‌ام دادم، مقصودم را خيلی واضح نوشته‌ام. می‌بينم که اغلب هر آن چيزی را که من نمی‌خواستم بگويم (و در واقع تصريح کرده بودم که مقصودم این‌ نيست) بر زبان من نهاده‌اند و به همان‌ها هم حمله کرده‌اند.     پس يک‌بار ديگر به اختصار می‌نويسم:
۱. بنياد ميراث ايران «موسيقی زيرزمينی» را بخشی از فرهنگ و ميراث ايران معرفی می‌کند. نام بنياد ميراث ايران و کارهايی که تا به حال کرده است شاهد و گواه خوبی بر کارنامه‌اش است. پس دوباره می‌پرسم: چرا اين بنياد اين کار را می‌کند؟ اصلاً قايل به تئوری توطئه و اين توهمات نيستم. آقای حکيم‌زاده لغزش بزرگی داشته و بايد پاسخگوی اين‌ها باشد که البته از ايشان خيلی کم پاسخگويی ديده‌ايم. اين‌ها را بايد در مقایسه با همه‌ی کارهای کرده و نکرده‌ی ايشان سنجيد.
۲. راديو زمانه می‌خواهد رسانه‌ای تأثيرگذار و فرهنگی باشد. بماند که تعريف‌اش از فرهنگ مبهم و مشوش و قابل بحث است (به شدت) و حتی حضور متفکر برجسته‌ای مثل نيکفر – که درباره‌ی فرهنگ می‌نويسد - هم جای خالی ضعف تئوریک آن را پر نمی‌کند، اما راديو زمانه رسانه‌ای است فقط برای بودن؟ بدون هيچ مسئوليتی؟ يعنی ما هر چه می‌کنيم و می‌گوييم و می‌نويسم، برای عواقب و پيامدهای آن چيزی انديشيده‌ايم؟ پاسخ اين‌ها را البته بايد اصحاب زمانه بدهند که پرسش‌های فراوانی برای پاسخ دادن داشته‌اند، دارند و قطعاً باز هم خواهند داشت.

من با حرف اسد موافقم که اين‌ها را فقط عاشقان هيپ‌هاپ نمی‌شنوند. ممکن است بچه‌ی هفت هشت ساله هم بشنود. دقيقاً حرف من اين است: مرز ما کجاست؟ چيزی به اسم آزادی محض و مطلق هيچ جا وجود ندارد. در اين به اصطلاح مهد آزادی، برای الکل و دخانيات بايد سن‌ات بالای هجده سال (يا شانزده سال) باشد. فيلم‌های سينمايی و تلویزيونی درجه‌بندی دارند و قس عليهذا. هيچ کس به اين‌ها نمی‌گويد سانسور، چون دولت مدنی (همان ولی فقيه جامعه‌ی مدرن) تشخيص می‌دهد (به پشتوانه‌ی رأی مردم) که اين مرزها را بايد بگذارد. چی شده است که ما از هول هليم توی ديگ افتاده‌ايم و کاسه‌ی داغ‌تر از آش شده‌ايم؟ القصه، تمام حرفِ من در همان دو نکته‌ی بالا خلاصه است. اگر کسی نوشته‌ی مرا به دقت و با کنار گذاشتن پيشداوری‌ها خوانده بود (بر خلاف مثلاً عبدی کلانتری) به همين نتايج از همان اول می‌رسيد. يعنی حتی اگر لينک‌های مربوطه را می‌ديدند و از بعضی ابراز احساسات من فاصله می‌گرفتند، چه بسا همان چيزی را می‌ديدند که من می‌بينم.

يادداشت نوشين احمدی خراسانی در نشريه‌ی نامه که در سايت رادیو زمانه باز نشر شده است، جمله‌ی کوتاهی داشت که پرسشی جدی را برای من زنده کرد. چرا تاريخِ ما آکنده از افسانه است و حتی در سطح رسمی و عالی سياسی علاقه‌ی زيادی به افسانه خواندن تاريخ داريم؟ يعنی ما افسانه را تاريخ می‌خوانيم و تاريخ را افسانه؟ چرا نزدِ ما تاريخ این اندازه مطرود و خوار است؟

گاهی اوقات اشتباه‌های جزيی و خطاهای ظاهراً قابل اغماض، راه را بر لغزش‌هايی عظيم‌تر باز می‌کنند. عبارت کوتاه نوشين احمدی خراسانی اين بود: «مانند فرمان تاريخی «حسن صباح» كه به فداييان تحت امرش در «قلعه‌ی الموت» دستور عدم همسرگزينی صادر‌كرد». شايد عموم مردم عادی و حتی جمع زيادی از انديشمندان و روشنفکران ما، حتی بعضی از تاريخ‌خوانده‌های ما، به سادگی از کنار اين خطای تاريخی بگذرند. اما واقعيت اين است که ريشه‌ی اين خطای تاريخی که به سادگی در افواه مردم افتاده است رمان تاريخی «خداوند الموت» است که گويا نويسنده‌اش «پل آمير» است اما مترجم چيره‌دست‌ترش ذبيح‌الله منصوری است که شهرتی در «ساختن» رمان‌های تاريخی به نام نويسندگان مشهور دارد! نمونه‌ی ديگر کارهای ذبيح‌الله منصوری را می‌توان در «ملا صدرا»يی ديد که او به هانری کربن منسوب کرده است.

بنياد ميراث ايران کنفرانسی دارد در دانشگاه لندن که به مناسبت صدمين سال مشروطه برگزار می‌شود، کنفرانسی پر و پيمان که تا دلتان بخواهد از صاحبان فن و اهل انديشه در آن جمع‌اند. قرار بود صبح زود (زود يعنی ۹ صبح!) برای افتتاحيه آن‌جا باشم که البته خواب ماندم! حالا بعد از ناهار می‌روم حداقل دو سه تا سخنرانی را باشم. فردا برای کارِ اداره عازم مونيخ هستم و تا دو سه روز بعيد می‌دانم دسترسی به اينترنت و ای‌میل داشته باشم (هر چند تلاش‌ام را می‌کنم!). در نتيجه اگر تأخيری در پاسخ به ای‌ميل‌ها هست، به خاطر سفر است و کمبود امکانات.

ياد راديو زمانه‌ی مهدی افتادم. چند روز است توی ذهنم دارم کلنجار می‌روم با اين اسم زمانه و مرتب اشعار سايه به يادم می‌آيد. فکرش را بکنيد که چطور می‌شود به يک اسم شخصيت داد و با آن دوستی ورزيد يا درشتی کرد! اين چند بيت سايه را بخوانيد و ببينيد چقدر معانی مختلفی می‌شود برای اسم اين راديو از آن‌ها بيرون کشيد:

«زمانه» قرعه‌ی نو می‌زند به نام شما
خوشا شما، که جهان می‌رود به کام شما
(اين چهره‌ی آرمانی «زمانه» است)

تا تو با منی «زمانه» با من است
بخت و کام جاودانه با من است
(اين چهره‌ی عاشقانه‌ی آن است)

اين‌ها بخش خوب ماجرا بود! بخش ناجورش اين‌هاست:
«زمانه» کرد و نشد، دستِ جور رنجه مکن
به صد جفا نتوانی که بی‌وفام کنی!
(عجب چهره‌ی عبوس و دژمی از زمانه نشان می‌دهد!)

«زمانه» کيفر بيداد سخت خواهد داد
سزای رستم بدروز مرگ سهراب است
(اين چهره‌ی قاضی‌القضاتی، پدرسالار و قهار زمانه است؛ خدا به دور!)

کسانی که دل‌مشغولی ادبی و شعری دارند می‌توانند پای همين مطلب به ليست اين ابيات اضافه کنند. ان‌شاءالله که راديو زمانه، بيشتر در حال و هوای همان دو بيت اول سير کند. دعای خير عاشقان همراه دو زمانه‌ی اول است.

پ. ن. اين بيت حافظ هم که اشاره‌اش بسيار هولناک است البته:
در آستين مرقع پياله پنهان کن
که همچو چشم صراحی «زمانه» خونريز است!

از دوستان عزيزی که برای دو مطلب قبل کامنت گذاشته‌اند ممنون‌ام. سر فرصت به آن‌ها که پاسخ نداده‌ام، در مطلبی جداگانه يا در ذيل نظر مربوط، نکاتی را خواهم نوشت.

ديشب دوستی می‌گفت در نوشته‌ی آخرت تعابيری که به کار برده بودی («روبه مکاره» و «عقرب جراره») تعابير درشتی هستند و بيشتر به فحش شبيه‌اند تا مثلاً مقاله. بد نيست توضيحی بدهم تا موضع‌ام روشن‌تر شود. نخست اين‌که در همان يادداشت اشاره کرده بودم که اين تعابير در فلان سرود وجود دارند و مخصوصاً آن‌ها را در گيومه گذاشته بودم تا مشخص شود تعابير از من نيستند. ديگر اين‌که خلاصه‌ی حرفِ من اين است که دستگاه سياستِ خارجی آمريکا، در کنار بسياری ديگر در خود منطقه‌ی خاور ميانه، امنيت جهان و منطقه را به مخاطره انداخته‌اند. ريشه‌ی اصلی را هم البته چنان‌که چندين بار نوشته‌ام از نادانی و خلاء اطلاع‌رسانی شفاف و صريح و بدون پيش‌فرض است. به همان اندازه که نظام فکری ايدئولوژيک در ايران درباره‌ی نه تنها آمريکا بلکه تمام جهان با پيش‌فرض و از سر «علت» نگاه می‌کند، البته آمريکا و دستگاه سياست‌ خارجی‌اش وضع بهتری ندارد، بلکه وضع‌اش وخيم‌تر و سرزنش‌بارتر است. اگر مثلاً‌ ايران چنين بکند يا بگويد، برای ما شايد قابل درک باشد چون نهايتاً‌ خواهيم گفت از يک نظام فکری ايدئولوژيک که ادعای «حقوق بشر» و «دموکراسی» هم ندارد و رسماً بر سر منابر تقبيح می‌کنند اين‌ها را، انتظاری بيش از اين نيست. اما سياست‌های دوگانه‌ی آمريکا و غربی که تمام ارزش‌های متعالی بشری و انسانی و حتی ارزش‌های نظام فکری ليبرال برای خودشان ارزش است فقط و «ديگری» مادامی که مانند آن‌ها نينديشد از آن بی‌بهره است. اين ادعای به گزاف و فاقد پشتوانه‌ای نيست. شواهد بسيار می‌توان برای آن آورد. ديروز يکی از روزنامه‌های انگليسی را می‌خواندم که مطلب مفصل و دو صفحه‌ای نوشته بود درباره‌ی بوش و بلر. خلاصه‌ی حرف‌اش اين بود که بوش (و تا حدی بلر) اعتبار اخلاقی ما (يعنی آمريکا و انگليس) را مخدوش کرده‌اند. اين نوع مخالفت با سياست‌های بوش و بلر البته چيز تازه‌ای نيست.

به هر حال، هر نوشته‌ی وبلاگی ضرورتی ندارد مقاله باشد. با طور خاص‌تر، هيچ ضرورتی ندارد خطاب به ارباب قدرت و ثروت، به تلخی و درشتی نوشته نشود. می‌پذيرم البته که ممکن است هر طبع و ذايقه‌ای با اين زبان سازگار نباشد، اما مغز حرف همان است که گفتم. نمی‌توان تمام تقصيرها را مثلاً به گردن ايران يا حزب الله انداخت. شکی نيست که اين‌ها مقصرند و البته بايد تاوان‌اش را بدهند. اما به اين هم بايد توجه کرد که آمريکا هم مقصر است و تاوان‌ِ حماقت‌اش را ديگران و بی‌گناهان دارند می‌دهند. شما حتی از ديد يک متخصص روابط بين‌الملل و علوم سياسی هم که نگاه کنيد، لحن و زبان و بيان کسی مثل جان بولتون در سازمان ملل، زبان و ادبيات قلدرانه و متخبترانه‌ای است. من زبان توهين و گردن‌کشی و خودبرتر بينی را از هيچ کسی بر نمی‌تابم. آری، زبان نرم و صلح‌دوستانه مطلوب و آرمانِ من است. اما نرمش و ملايمت زبانی در برابر کسی که با تفرعن سخن می‌گويد، طبيعت من نيست. حداقل قلم‌ام را جايی که می‌توانم به سود مظلوم بگردانم، به زيان مظلوم در برابر ظالم خاموش نگه نمی‌دارم. مسأله اين است:‌ بحرانی در خاور ميانه هست و خيلی از طرف‌ها در آن مقصرند. انصاف نيست و اخلاقی هم نيست که خطای همه را ببينيم جز خطای آمريکا را.

پ. ن. نکته‌ی مهم در اين بحث به نظر من اين است که قدرت و سياست را بايد با بی‌رحمی تمام و بدون تعارف نقد کرد. وقتی منتقد در برابر قدرت زبان‌اش لال می‌شود، نقدش ايراد جدی دارد. هنری نيست که کسانی را که «قدرت»‌ ندارند و اهرم سياست به دست‌شان نيست نقد کنيم. از طرفی نقد هم نبايد يکسويه و جانبدارانه باشد. سکوت در برابر لغزش‌های برخی از قدرت‌مدارن و نقد کردن بخش خاصی که صاحب قدرت (در هر کجای دنيا باشند)، سکوتی معنی‌دار است. بايد توضيح داد که سکوت اگر می‌کنيم، به معنای تأييد چيزی که مسکوت نهاده‌ايم نيست. تيغ نقد بايد برای همه فارغ از مذهب، نژاد، جنسيت و موقعيت جغرافيايی تيز باشد. جز اين اگر باشد، نوعی نژاد‌پرستی فکری و ايدئولوژيک بر نقد حاکم خواهد بود.

اگر به بخش طربستان ملکوت در قسمت ديگران رفته باشيد، حتماً سرود «آمريکا آمريکا» را دیده و شايد شنيده‌ايد. امروز ضمن کار داشتم اين سرود را گوش می‌دادم و با خود فکر می‌کردم که تعابير شعر اين سرود اگر چه قديمی است و در حال و هوای انقلابی ايرانِ سال‌ها پيش، اما هنوز هم که هنوز است درباره‌ی حکومت آمريکا صادق است: «عقرب جراره» و «روبه مکاره»‌ای که جور و جفا دارد و مهر و وفايی در او نيست. آمریکا تاريخ و پيشينه‌ی درازی در خشونت‌ورزی و قلدری دارد. هر اندازه که نهادهای دموکراتيک در داخل آمريکا قدرت داشته باشند و به سود خود مردم آمريکا خوب عمل کنند، دستگاه سياست خارجی آمريکا رسماً در کار خون‌ريزی است:
«در همه گیتی به پاست نايره‌ی جنگ تو
گوش جهان خسته از طبل بد آهنگ تو
رسم تو عصيان‌گری، کار تو ويرانگری . . .»
وقتی اين سرود را گوش می‌دهيد به افغانستان و عراق فکر کنيد. به مردم لبنان و فلسطين هم فکر کنيد. اگر هم دوست داشتيد می‌توانيد به تمام خونريزی‌ها و شیطنت‌های آمريکا در پنجاه سال گذشته فکر کنيد. حتی می‌توانيد به کودتای ۲۸ مرداد هم فکر کنيد! اين‌ها معنی‌اش اين نيست که جز آمريکا هيچ فتنه‌گر و خونريزی و خشونت‌ورز و مستبد ديگری در هيچ جای ديگری وجود ندارد. تا دلتان بخواهد هست! زير گوشِ من و شما هم هست! هر چه خبرهای اين روزها را بيشتر می‌خوانم، از آمريکا بيشتر حرص‌ام می‌گيرد! اين رييس جمهور ابله هم که تازگی ياد اخلاق افتاده است و پای توی کفش پزشکی در مسايل ژنتيک و جنينی کرده است. بانو راست می‌گفت. عجيب است که بوش برای طفلی که به دنيا نيامده است هنوز و ممکن است بيمار يا عليل به دنيا بيايد، دل می‌سوزاند و ياد خدا و اخلاق می‌افتد، اما وقتی کودکان و زنان و پير و جوان زیر گلوله‌ی تجاوز در افغانستان، عراق، لبنان و فلسطين جان می‌سپارند، هيچ احساس مسئوليت اخلاقی نمی‌کند و خدا يادش نمی‌افتد! قسمت دردناک‌تر ماجرا اين است که ما هم داريم وضع را بدتر می‌کنيم و عملاً با اقدامات به ظاهر مقاومت‌گرانه کمک‌کار تمام جنگ‌افروزی‌های آن‌ها هستيم! تلويزيون چند روز پيش داشت درباره‌ی کره‌ی شمالی، ايران يا سوريه يا نمی‌دانم حزب‌الله حرف می‌زد و می‌گفت «جامعه‌ی بين‌المللی بسيار عصبانی است» و مقصودش از «جامعه‌ی بين‌المللی» البته قدرت‌های بزرگ و در رأس آن‌ها آمريکا بود! يعنی جامعه‌ی جهانی مترادف با مردم جهان نيست، بلکه مترادف با زور سر نيزه‌ی جهانی است! درد است و اندوه است و تأسف! سرسام‌آور است اين روزگار مردم‌کش!

۱. فکر نمی‌کردم سعيد چنين واکنشی به نوشته‌ی من نشان دهد. اما نه، بايد فکرش را می‌کردم. سعيد بارها ميزان حساسيت‌اش را در همين وبلاگ‌اش نشان داده بود. خوب خطا از من بود که ميزان «رواداری» (يا به زبان خودش «تحمل») سعيد را خيلی بالاتر گرفته بودم. ولی چه می‌شود کرد؟ سعيد علاوه بر اين‌که مرا اهل قضاوت و ارادت شمرده است (خودم ياد دو مطلب اخيرم درباره‌ی ارادت - راه دشوار و آسان ارادت - افتادم و خنده‌ام گرفت و چه بسا که او هم به عمد ارادت را در نوشته‌اش در گيومه نهاده است!)، مرا مؤمن به آشوری و مريد او هم می‌داند و البته رسماً از دوستی با من اعلام برائت می‌‌کند. بهتر است به همان شيوه‌ی خودِ او، نقدِ او را نقد کنم تا واکنشی با اين درجه از ظرفيت را شاهد نباشم. باشد. اين هم کارهايی که جداً‌ بايد برای‌اش وقت بگذارم.

۲. اما دوستی؟ اين را از سعيد بايد پرسيد که «دوستی» را قضاوت کرده است و از دوست «ارادت» می‌طلبد نه نقد! اين هم از پارادوکس‌های کسی که از اهل قضاوت خوش‌اش نمی‌آيد و با آن‌ها دوستی نمی‌کند،‌ اما خود سخت‌گيرانه قضاوت می‌کند. از مريدان و مؤمنان بيزار است، اما خود از مردم ايمان و ارادت (به خود) می‌طلبد و شورش و عصيان در برابر خود را بر نمی‌تابد. ارادت تا زمانی که به سود او باشد، خوب است و به محض اين‌که در برابرش قرار بگيرد، بد می‌شود. سعيد خود می‌تواند در احوال خود نظر کند و ببيند نسبت به چه کسانی ارادت و دوستی داشته يا دارد. آن وقت اين تيغ آيا گلوی خودش را هم می‌برد يا نه؟ از خود هم آيا بيزار است؟ يا اين بيزاری تنها برای «غير خود» است؟

۳. برای سعيد اما، در باب دوستی، همين چند بيت مير سيد علی همدانی کفايت است که حرفِ‌ دلِ من است:
هر که ما را ياد کرد،‌ ايزد مر او را يار باد
هر که ما را خوار کرد، از عمر برخوردار باد
هر که اندر راهِ ما خاری فکند از دشمنی
هر گلی کز باغ وصل‌اش بشکفد، بی‌خار باد
در دو عالم نيست ما را با کسی گرد و غبار
هر که ما را رنجه دارد، راحت‌اش بسيار باد!

تمامی اين دعاها در حق تو «روا» باد، دوست عزيز!

پ. ن. کامنت‌ها را می‌بندم که بحث به نزاع کشيده نشود. اگر نظری داشتيد، ای‌ميل بزنيد.

حافظ می‌گفت: «قطع اين مرحله بی همرهی خضر مکن» و چه راست می‌گفت! اما هم او بود که می‌گفت: «گذار بر ظلمات است، خضر راهی کو؟» هم او بود که هراس از خطر گمراهی داشت. هم او بود که می‌گفت «آب حيوان تيره‌گون شد، خضر فرخ‌پی کجاست؟» ارادت راه دشواری است، چون يافتن خضر، دشوار است. ارادت‌های آسان، آن ارادت‌هايی است که هر کس هر که را از راه رسيد يا هر که را به غوغای سياست يا وسواس تزوير و ريا دستگاهی بر پا کرد، به پيری گرفت و هر تنک‌حوصله‌ای را در مقام خضر پنداشت! آری، دست ارادت به هر کس دادن آسان است، اما دست ارادت به ولی دادن، دل به مهر خضر سپردن، تعليم از معلم صادق گرفتن، دشوار کاری است.

اولِ کار البته دشواری معرفت را دارد. بايد ولی را بشناسی:
چون بسی ابليس آدم‌روی هست
پس به هر دستی نبايد داد دست

خضر تنها يکی است. خضر در هر زمانه‌ای تنها يکی می‌تواند باشد. مسيح زمانه فقط يک نفر است. اما پيرهايی که رهرو را به صراطی (نه صراطِ) مستقيم هدايت می‌کنند، به اختلاف نمی‌افتند. پير بر سر مسند دنيا نزاع نمی‌‌کند چنان‌که علی نمی‌کرد اگر چه می‌دانست که آن قبا، تنها بر قامت او راست می‌آمد. آن‌چه می‌نويسم سودای عشق دارد. بوی مهر و دل باختن می‌دهد. عقل البته به اين سادگی تن به هر صراطی نمی‌دهد. صراط‌های مستقيم تنازع ندارند. تنازع و تقابل خصلت عالم ترتب و مشابهت است، نه جهان وحدت و مباينت. و چه اندازه جهان ما آکنده است از کثرت و مشابهت‌ و شبهه. در طوفان اين شبهه‌هاست که ارادت‌ها زياد می‌شوند و مدعيان فراوان. پس راهِ ارادت از اين نگاه، دشوار هم هست. بسی سخت است تسليم. دشوار است تسليم از سر بصيرت. تسليم از سر تقليد آسان است:‌ همان ارادتِ آسان است. تسليم مقلدان وزنی ندارد؛ تسليم اگر عيار داشته باشد، زمانی است که عقل آراسته باشد و توانا. اگر دانستی و شناختی و از سر فهم تسليم کردی، تسليمی گران‌بها داشته‌ای.

اين ارادت را اگر عرضه کردی، سعادتی برده‌ای، نه هر ارادتی را. ارادت‌های جزم‌انديشانه را فراوان می‌توان يافت و چه آسان خردها و دل‌ها و جان‌ها به بادِ وسوسه‌های پيران جاهل و شيخان گمراه می‌رود! اين‌ها هستند که صاحبان خرد ناب را به رندی می‌کشانند و نامه‌سياه دودِ کردارشان می‌شوند،‌ کردار اهل صومعه، رفتار زاهدان، گفتار واعظان! پناه بر خضر زمانه از همه‌ی زاهدان و واعظان و فقيهان!

حافظ می‌گفت که: «ارادتی بنما تا سعادتی ببری». راست می‌گفت، اما به باور من نه همه جا. علی‌الخصوص در روزگار ما و با اين انبوه معرفت‌های گسترده و در هم تنيده. انسان‌ها علی‌الاصول برای راه‌هايی که اختيار می‌کنند، دو مسیر بيشتر سراغ ندارد: مسير (يا مسيرهای آسان) و مسير (يا مسيرهای) دشوار و خردگداز.

عمده‌ی مردم راه آسان را انتخاب می‌کنند که راه ارادت، شيوه‌ی عرض چاکری و مسير بندگی و مريدی است. وقتی مريد باشی، يا عاشق يا اهل ارادت،‌ اصولاً اختيار و تصميم‌گيری در هر امری را به عهده‌ی ديگری واگذاشته‌ای و خود هيچ تلاش عقلی برای پنجه انداختن در معضلات مهيب فکری نمی‌کنی. وقتی سر تسليم بر آستان ولايتِ کسی نهادی، ديگر خلاصی و آسوده. هر چه او بگويد همان خواهی کرد. اگر هم احياناً در سخن‌ات نشانی از استدلال‌ و جنبش عقلی باشد، احتمالاً فقط در راستای استدلال‌های مراد و در جهت تحکيم شيوه‌ی او از عقل‌ات استفاده کرده‌ای و بس. کارِ دين و دين‌ورزان عموماً همين است. کارِ عشق هم همين است. راه را آسان می‌کند و مسير را کوتاه‌تر.

اما راه ديگری هم هست. به قول اقبال:
مريد همت آن رهروم که پا نگذاشت / به جاده‌ای که در او کوه و دشت و دريا نيست
شريک حلقه‌ی رندان باده پيما باش / حذر ز بيعت پيری که مرد غوغا نيست!

این راه البته راه دشوار عقلانيت است. راهی است که يا آدم بايد مستقلاً و در بست به عقلِ خودبنياد تکيه کند که البته هستی آدم را بر باد می‌دهد و آدمی را چون کشتی بی‌لنگری در ميان طوفان حوادث و بيم و ترديدها و حسرت‌های بيکرانه رها می‌کند. يا شايد بشود در اين ميانه ارادت را به عقلانيت و فرديت گره زد و امتزاجی از آن حاصل کرد به اميدی که شايد کيميايی باشد برای مسِ وجودِ ما و نوشدارويی برای زهرِ هستی. فکر می‌کنم در اين سال‌های اخير سعی کرده‌ام از آن مسير نخست به سمتِ اين مسير اخير ميل کنم، اما هميشه موفق نبوده‌ام. نه تنها من، که بسا بسيار کسان نيز در آن ناتوان مانده‌اند («ملالت علما هم ز علم بی‌عمل است!») و به دامن مراد يا معشوق و محبوبی پناه برده‌اند که از هيبت شک و ترديدهای عافيت‌سوز عقل بگريزند، اين مراد چه دين باشد چه بی‌دينی، فرقی نمی‌کند. مهم اين است که از دستِ شورش‌های بی‌امان عقل بازيگر جان به لب شده‌اند. ولی این راه دوم، هر چقدر که مهيب باشد يک حاشيه‌ی امن دارد و آن اين است که آدمی را در برابر جزم‌انديشی‌ها واکسينه می‌کند. حداقل آزمودن آن برای چند صباحی آدمی و عقلِ او را صيقل می‌دهد. اکثر آن‌ها که به دام ایدئولوژی‌ها می‌افتند،‌ غالباً از همان راه آسانِ نخست رفته‌اند. راهِ‌ آسانِ ارادت، فرصت بازنگری و ترديد در دانسته‌ها و مسلمات را از آدمی می‌ستاند. اما دارم فکر می‌کنم به توفيق عظيم عين‌القضات همدانی که چگونه آتش در خرمن باورهای متعارف و مريدانه‌اش زد و از کمند نفوذ غزالی بزرگ رهيد. تا اين توفيق که را روزی باد!

۱. ديشب بعد از چند سال دوباره فيلم «المصیر»‌ يوسف شاهين را ديدم و بسی لذت بردم. فيلم درباره‌ی زندگی ابن رشد و حاکميت مسلمانان در اندلس و آفت‌هايی است که باعث زوال حکومت مسلمين شد. اگر فيلم «رستگاری در هشت و بيست دقيقه» را ديده باشيد، شايد بشود گفت «رستگاری . . .»‌ نسخه‌ای بسيار ضعيف و رنگ و رو رفته از «المصير» است (به نظر خاضعانه‌ی بنده!). فيلم به گمان من بی‌نظير است با ديالوگ‌هايی استثنايی که بايد يکايک جملات‌اش را بارها و بارها شنيد. شايد بشود گفت نسخه‌ی عربی علی حاتمی،‌ يوسف شاهين است. نمی‌دانم. من متخصص سينما نيستم،‌ اما شديداً‌ از اين فيلم لذت بردم. اگر می‌‌توانستم حتماً‌ نسخه‌ای از اين فيلم را برای تمام استشهاديون ايران و هر جای جهان می‌فرستادم! قطعاً فيلم به کار محمدمسيح خودمان می‌آيد (علی‌الخصوص که جدی و جهدی دارد که استشهاد را از دين و قرآن استنباط کند). اگر نديده‌ايد،‌ حتماً‌ از هر کجا توانستيد بيابيدش که فيلمی ارزش‌مند است.

۲. ديده‌ام و شنيده‌ام که برخی معترض يا منتقدند به گفت‌وگو و درد دل من با محمد مسيح. بگذاريد صريح و بی‌پروا چيزی را بگويم که شايد بسياری از گفتن‌اش حذر دارند. کسی که خود را استشهادی می‌نامد و مردم شايد تروريست بنامندش، اگر با متانت و آرامش سخن بگويد و دريچه‌های گفت‌وگو را نبندد و از دايره‌ی ادب و انسانيت خارج نشود، برای من هزاران بار شرف دارد بر هر کسی که نام روشنفکر، آزاد انديش، مدافع حقوق بشر يا هر صفت پر زرق و برق ديگری را يدک می‌کشد، اما در سخن گفتن به ناسزا، درشتی و تهتک سخن می‌گويد و پيشاپيش رأی‌اش را درباره‌ی همه صادر کرده است و هر کس خلاف انديشه‌اش بينديشد، نزد او مردود است. اخلاق، انسانيت، انعطاف‌پذيری در انديشه و نرمش در گفتار،‌ به نام و اسم نيست. به عمل است. به حرف و مدعا نيست، به کردار است. «ان اکرمکم عند الله اتقيکم». من نه تشويق جهالت و قتل می‌کنم و نه تقبيح آزاد‌انديشی و روشنفکری. من هر خلاف عقلانيت، هر مطلق‌نگری و هر استبداد و جزميت فکری را در هر لباسی که می‌‌خواهد باشد، چه در لباس دين، چه در لباس کفر، رد می‌‌کنم. بعضی چيزها هستند که بالای کفر و دين‌اند. آزادگی و حريت ورای کفر و دين پرچم‌اش افراشته است. در گفت‌وگو حريت داشته باشيم. با جزميت، از هر نوعی که باشد، آزادی و برابری برای نوع بشر پا نخواهد گرفت. اين سخن البته در همين يک موضوع صادق نيست. در بسا موضوعات ديگر نيز فراوان کسان‌اند که به زشت‌ترين وجه و به ناسزاترين زبان و بيان از بعضی مفاهيم و ارزش‌های متعالی و انسانی دفاع می‌‌کنند و تنها آن را ملوث و ويران می‌کنند؛ چه آن ارزش‌ها از دل دين برآمده باشند يا از دل عقلانيت و خرد ممتازِ بشری. هر چه را ويران خواهی کردن،‌ از آن بد دفاع کن! همواره بر خود می‌لرزم که مبادا جايی از ارزشی، از معرفتی به نادانی و جهالت دفاع کنم. خدای‌مان دست گيراد!

امروز در پی مطلبی می‌گشتم درباره‌ی عين القضات همدانی در گوگل. به نتايج جالبی رسيدم. تا به حال دقت کرده‌ايد که بيشتر اطلاعاتی که عموم مردم و حتی خواص درباره‌ی عين القضات دارند، اين است که او را شمع آجين کرده‌اند و قصه‌ی شهادتِ او بيش از هر چيزی جلب توجه کرده‌ است. شايد نتوان اين را چندان تعميم داد که بشود الگوی متين و مناسبی از آن بيرون بکشيم، اما می‌توان به ظن قوی گفت که اکثر نامدارانِ ما آن‌جا نامداران شده‌‌اند که غوغايی گردِ آن‌ها بر پا شده و جنجال‌آفرين شده‌اند.

بسياری از فرزانگان ما برای مردم با انديشه‌شان شناخته شده نيستند و کمتر کسی هست که زندگی بشری و معمولی آن‌ها را از ورای افسانه‌ها و اساطير بتواند ببيند. عين القضات يک نمونه است، حسنک وزير نمونه‌ی ديگر، حسن صباح از نمونه‌های معروف‌ترش (که عمدتاً عموم مردم شناختی از نقش واقعی و انديشه‌های دينی او ندارند)، زکريای رازی يک نمونه‌ی ديگر. تمام اين شناخت‌های سطحی ماست که آگاهی عمومی مردم را می‌سازد و مردم راهی به عمق و مغز سخنان پيشينيان‌شان نمی‌برند. يک بار ديگر هم نوشته‌ام که در همين وطن اسلامی خودمان، به زکريای رازی می‌گويند «پزشک مسلمانِ کاشف الکل»! در حالی که رازی از بيخ منکر تمام اديان و پيامبران بود و هيچ کس هم به حضرات نمی‌گويد که سر مردم کلاه نگذارند! کسی برای مردم توضيح نمی‌دهد چرا حلاج را کشتند و ريشه‌های اساسی‌تر و اجتماعی و سياسی ماجرا چه بود؟ هيچ کس نمی‌گويد خطری که حلاج برای خلافت عباسی درست کرد چه بود و يا چرا فقهای شيعه‌ی هم‌عصرش او را طرد کردند. هيچ کس توضيح نمی‌دهد واقعاً عين القضات را به چه جرمی سوزانيدند يا حسنک وزير چرا کشته شد. اگر هم اين‌ها را می‌گويند هميشه آميخته به دنيايی از افسانه است. آری دنيای ما دنيای واقعی نيست، واقعيتی است افسانه‌آميز! ما عادت کرده‌ايم به پخته‌خواری. خو گرفته‌ايم به ساده کردن مسايل پيچيده برای اين که همه چيز راحت الحلقوم باشد و قابل هضم. هر چيزی که در آن چالش عقلی و فکری جدی باشد و جواب سر راست صفر و يک يا بله و خير نداشته باشد، يا پشت گوش انداخته می‌شود يا يک راست می‌رود توی زباله‌دانی. هنوز منطق خيلی از ماها منطق دوگانه‌ی ارسطويی است. منطق فازی برای ما هنوز جا نيفتاده است.

مدتی است که از فاجعه‌ی تاسوکی گذشته است. چندی پيش خبرنگار روز با سرکرده‌ی گروگان‌گيران مصاحبه کرده بود. اخيراً هم گويا بی‌بی‌سی (در راديو) کار مشابهی کرده است. اولی چنان با همدلی و مهر با قاتلان حرف زده که انگار آدم کشتن، فرق نمی‌کند آن آدم چه کسی باشد، قابل اغماض است يا بخشيدنی. من هم اول با خواندن آن مصاحبه‌ی روز خام شدم. اما وقتی آدم ته ماجرا را می‌بيند فقط بيشتر مشمئز می‌شود. آن‌ها که فيلم اين جنايت را ديده‌اند می‌فهمند چه می‌گويم. هر چه که پشت ماجرا باشد، چه ريشه‌ی اصلی ماجرا قاچاق باشد و مواد مخدر يا محروميت و تبعيض نژادی و مذهبی، هيچ کدام از اين‌ها توجيه برای قتل آن هم به چنين شيوه‌ی فجيع و سبوعانه‌ای نيست. بدتر از همه و نفرت‌انگيزتر از آن اين است که قاتلان هنگام کشتن يک انسان ديگر، نام خدا بر زبان جاری می‌کنند که روان هر انسان آزاده‌ای را می‌گزد. زشت‌تر و تلخ‌تر از اين‌ها کار رسانه‌هايی است که قاتلانی را که دست‌شان به خون انسان آلوده است، طرف سخن قرار می‌دهند و با اين کار برای آن‌ها منزلت و اعتباری ناخواسته می‌تراشند. نمی‌توان به پاس مصاحبه گرفتن از يک قاتل، مجيز او را گفت و لطفی را هم شامل حال او کرد. وقتی رسانه‌هايی چون روز و بی‌بی‌سی، خواسته يا ناخواسته دنائت و رذالت خون‌ريزی را تلطيف می‌کنند، بدا به حال مردم. به قول صاحب سيبستان، «تروريست را نمی‌توان به جای مبارز و آزادی‌خواه گرفت». نمی‌توان به بهانه‌ی اين‌که يکی از حاکميت فعلی ايران خوش‌اش نمی‌آيد يا معترض است به آن، هر عمل خلاف انسانيت و وحشيانه‌ای را توجيه کند که احياناً دل‌اش خنک شده باشد. ما پيش از اين‌که هر گونه جهت‌گيری سياسی يا دينی داشته باشيم، انسان هستيم. جان اين انسان قداست دارد و با هيچ چيز قابل معاوضه نيست. در برابر قداست جان انسان‌ها حساس باشيم.

اين ماجرای گروگان‌گيری و قتل البته ماجرای پيچيده‌ای است. نه می‌توان نقش نفوذهای آن سوی مرز در پاکستان و القاعده را ناديده گرفت و نه می‌توان نقشِ جهت‌دهی‌های خارجی را فراموش کرد. فيلم را که ببينيد، شباهتِ اين رفتارها با نوع حرکت‌های گروگان‌گيری و قتل در عراق شباهت زيادی دارد. به هر روی، نکته‌ی مهم اين است که تحت هيچ عنوان و به هيچ مستمسکی نمی‌توان چهره‌ی خوبی از کسی که مرتکب قتل می‌شود ارايه داد. جای هيچ بحثی نيست که بلوچستان منطقه‌ی محرومی است و رسيدگی به آن نمی‌شود و البته بايد دولت را در قبال محروميت و تبعيض‌ها پاسخگو دانست. اما هيچ يک از اين‌ها توجيه‌گرِ تلطيفِ چهره‌ی کريه تروريسم و آدمکشی نيست. وقتی راديوی بی‌بی‌سی (باز صد رحمت به شعور بخش آن‌لاين‌اش!) با اين‌ها صحبت می‌کند، يعنی در درجه‌ی نخست به آن‌ها اعتبار داده و ناخواسته به شيوه‌ی پليدِ آن‌ها مشروعيت داده است. به گمان من هم روز و هم بی‌بی‌سی يک عذرخواهی بزرگ به ملت ايران و به تمام آزادی‌خواهان صلح‌جو بدهکارند. برای اين خبط بزرگ هيچ توجيهی وجود ندارد.

مطالب مرتبط:
فيلم فاجعه‌ی تاسوکی (انتخاب)
مصاحبه‌ی روز با قاتلان
ترور نشانه‌ی سرطان است (سيبستان)
«تحت اشراف» (يادداشت معترضانه‌ی بهنود)

اين را دو سه روز بعد دارم می‌نويسم. خيلی فکر کردم و ديدم اين يادداشت دراز من حرف خلاصه‌ی مرا مبهم و مشوش کرده است. به نظر من اگر محمد رضا ويژه دو واحد منطق رياضی (يا حتی منطق حوزوی!) خوانده بود چنان يادداشت شتاب‌زده‌ای را در درجه‌ی نخست نمی‌نوشت که بخواهد بعد توجيه‌اش بکند. از شکافتن مدعيات او به مقدمات و استنتاج‌های زير می‌رسيم:
۱. داريوش از طباطبايی به سختی انتقاد می‌کند و با زبانی طعنه‌آميز از او سخن می‌گويد.
۲. داريوش به دکتر سروش ارادت دارد و خيلی از عقايدش را می‌پسندد.
۳. دکتر سروش و طباطبايی با هم مشکل دارند و سروش هم منتقد طباطبايی است.

نتيجه: داريوش به اين دليل طعنه‌آميز از طباطبايی حرف می‌زند که «مريد» دکتر سروش است و از او «بت» می‌سازد!

نکته‌ی حاشيه‌ای: داريوش وقتی از طباطبايی انتقاد می‌کند، نمی‌گويد من به اين دليل از طباطبايی انتقاد می‌‌کنم که او از سروش خوش‌اش نمی‌آيد (حداقل اگر هم – احياناً، استثنائاً –  در باطن اين‌جوری فکر کند، در ظاهر که طفلک همچين حرفی نزده است!).

نتيجه‌ی اخلاقی نامربوط: اگر دکتر سروش از فوتبال بدش بيايد و من هم از فوتبال بدم بيايد، آن وقت من به اين دليل از فوتبال بدم می‌آيد که «مريد» دکتر سروش هستم و هميشه از او «بت» می‌سازم!

نتيجه‌ی غير اخلاقی نامربوط‌تر: هيچ کس عقلاً نمی‌تواند منتقد طباطبايی باشد، مگر قبلاً ثابت شده باشد که «مريد» سروش است و مدتی پيش به شيوه‌ای که کاملاً گوشه‌اش باز بوده، از او «بت» ساخته باشد و گرنه کدام آدمی که عقل سالمی داشته باشد از طباطبايی انتقاد می‌کند؟!

نتيجه‌ی خنده‌دار: تنها کسی حق دارد از طباطبايی انتقاد کند (آن هم نه انتقادی که اصلاً طباطبايی را به هيچ نگيرد، بلکه انتقادی که قبلاً منتقد اعتراف کرده باشد طباطبايی «برجسته‌ترين فيلسوف سياسی ايران» است!)، که يا از سروش بدش بيايد يا قبلاً مقاله نوشته باشد و تمام رشته‌های سروش را (به زعم خودش) پنبه کرده باشد!

پ.ن. مطلب قبلی در زير آمده است، پيش از خواندن آن متن بالا را بخوانيد. تفسير و استنتاج عقلی هم به عهده‌ی خودتان! پانوشت سوم ادامه‌ی مطلب را هم بخوانيد. نکته‌ی تازه‌ای در آن است.

خوشتر آن باشد که سر دلبران / گفته آيد در حديث ديگران!

۱. می‌گويند روزی بنجامين فرانکلين، از دوستان نزديک تام پين، به او گفت: «هر کجا آزادی هست، وطن من است». تام پين در جواب می‌گويد: «هر کجا آزادی نباشد، وطن من است». شهروندی برای او به معنای الغای جهانی استبداد و بی‌عدالتی بود: «وقتی بتواني درکشوری بگويی که: «فقرای من خوشبخت و راضی هستند؛ نادانی و پريشانی در میان آن‌ها نيست؛ زندان‌های من خالی از زندانی‌اند، خيابان‌ها گدا ندارند؛ کهنسالان بر سر کار نيستند، ماليات‌ها ظالمانه نيست؛ دنيای منطقی و عقلی دوستِ من است چون من دوستِ سعادت و خوشبختی‌ام»، وقتی این حرف را بشود گفت، آن وقت است که آن کشور می‌تواند به قانون اساسی و دولتِ خودش ببالد».

بر گرفته از درآمد کتاب «تام پين: يک زندگی سياسی» نوشته‌ی جان کين

۲. اين ابيات مثنوی حضرت مولانا هم سخت به کار اين ايام می‌آيند:
کنده‌ای را لوطیی در خانه برد
سرنگون افکندش و در وی فشرد
بر میانش خنجری دید آن لعین
پس بگفتش بر میانت چیست این
گفت آنک با من ار یک بدمنش
بد بیندیشد بدرم اشکمش
گفت لوطی حمد لله را که من
بد نه اندیشیده‌ام با تو به فن
چون که مردی نیست خنجرها چه سود
چون نباشد دل ندارد سود خود
از علی میراث داری ذوالفقار
بازوی شیر خدا هستت بیار
گر فسونی یاد داری از مسیح
کو لب و دندان عیسی ای قبیح
کشتیی سازی ز توزیع و فتوح
کو یکی ملاح کشتی هم‌چو نوح
بت شکستی گیرم ابراهیم‌وار
کو بت تن را فدی کردن به نار
گر دلیل‌ات هست اندر فعل آر
تیغ چوبین را بدان کن ذوالفقار