مدتی است که به چيزی حساس شده‌ام، چيزی که مدت‌هاست سعی کرده‌ام خودم را از آن برهانم: زبان و ادبيات نسنجيده. هر چه فکر کردم به جای «نسنجيده» کلمه‌ای درست به ذهن‌ام نرسيد. می‌خواستم بنويسم «تلخ» يا «پر طعنه» يا «عاطفی». ولی خودِ اين کلمه‌ها شايد باعث نقضِ غرضِ من از اين يادداشت می‌شد. برای من سخن يا نوشته‌ی سنجيده، نوشته‌ای است که نويسنده يا گوينده تلاش کند از فضای جدلی و خط‌کشی‌های سياه و سفيد و رديه‌های عاطفی شديد فاصله بگيرد. حقیقت در دوگانه‌های حق و باطل آشکار نمی‌شود. چيزی هست، حکمتی هست، معنايی هست که بدون داغ و درفش می‌تواند خودش را نشان بدهد. خرد، دانش و معرفت با زبان گزنده اگر همراه شود، لکه‌ای بر دامان خرد و دانش می‌نشيند.

شاید بپرسيد مگر به گاه گفتن حقيقت، می‌شود تلخی‌ها را ناديده گرفت؟ می‌گويم که می‌شود زبان را پالايش کرد، بهداشتی کرد. هر چه زبان تلخ‌تر و عبارات «نسنجيده‌»تر باشند، احتمال تأثيرگذاری آن بر مخاطب به قصد گشودنِ گرهی که گمان داریم می‌خواهيم بگشاييم، پايين‌تر می‌آيد. فرض را بر اين گرفته‌ام که زبان را برای مفاهمه به کار می‌گيريم و برای صلح و دوستی. فرض کرده‌ام که کسی از زبان گلوله نمی‌سازد، خنجر نمی‌تراشد. فرض را بر اين گرفته‌ام که از اين برجسته‌ترين مشخصه‌ی نوع بشر می‌شود به شريف‌ترين وجهی استفاده کرد. البته بعضی هرگز این فرض را در انديشه‌شان دخيل نمی‌کنند. اما مدعای من این است که اگر قصد مفاهمه و گفت‌وگوست و نشر معرفت و دانش، بدون کمترین شکی، زبان نسنجيده، تنها خراش می‌دهد، دشمن می‌تراشد و رنجش می‌آفريند.

در نتيجه، هر وقت با چنين ادبياتی برخورد می‌کنم، که در اغلب موارد گمان می‌کنم سوء نيت يا خبث طينتی در پس گفتار يا نوشتار نويسنده‌ی آن نهفته است، ولو در آن نوشته حقيقتی باشد، ناگزير از آن گريزان‌ام و دل‌ام بر هر حقیقتی که در آن باشد سرد می‌شود. گاهی اوقات ممکن است واژه‌ای سخيف باشد، اما چنان در ظرف و بستر متنی خوب بنشيند که هيچ تلخی يا گزندی از آن حس نکنی. آدم با مثنوی خواندن هرگز حس نمی‌کند که مولوی دارد با بغض و کينه مخاطب‌اش را نفله می‌کند. ولی می‌شود همان کلمات را در متنی ديگر و در کنار عباراتی به کار برد که آينه‌ی تمام نمای خشونت و نفرت باشند.

زبان، فنی است شريف. اين فن شریف برای پايدار کردن ارزش‌های متعالی انسانی است. چيزی که می‌گويند ما انسان‌ها بدان از حيوانات متمايز شده‌ايم. پس در سنجيده سخن گفتن، به ويژه در روزگارِ ما، فضيلتی هست که نمی‌شود به بهانه‌ی راست گفتن و حقيقت آن را زير پا نهاد. زبان پالوده و بيان بی‌آزار داشتن خود در شمارِ حقیقت‌ها و ارزش‌های متعالی است.

اين جمله از امام علی است: «و لا تنصبن نفسک لحرب الله». علی اين جمله را خطاب به مالک می‌نويسد. در واقع اين جمله خطاب به زمام‌داران مسلمانان است؛ در همه‌ی اعصار و قرون. چرا محاربه با خدا؟ منظورش همين معصيت‌های عادی نيست، همين لغزش‌های مؤمنان و ترک اولی يا حتی خطايی که بعدش توبه‌ای بکنی نيست. خيلی معنای‌اش صريح است: پرهيز از تکبر. متکبر از اسامی خداوند است و در نظام فکری علی، آن‌که فخر می‌فروشد به رعايا، آن‌که تکبر می‌ورزد بر آن‌ها و شفقتی بر آن‌ها ندارد، خدای را به مبارزه طلبيده است. و حساب‌اش را بکنيد مسلمانی که دعوی دين و ايمان دارد و در عمل خدای را به مبارزه طلبيده است. و نکته‌ی شگفت ماجرا اين است که آن‌ها که خود خدای را به مبارزه می‌گيرند، به ديگران، به رعايای خود، برچسب محاربه با خدا می‌زنند! دريغ که آن‌ها که دعوی پیروی از علی دارند، چقدر از او دورند. و اين روزها تعفن دعوی‌های خالی از معنی، و تنسک‌های تنگ‌نظرانه جهان را گرفته است. و تقوی به شمعی لرزان می‌ماند که در طوفان تکبر و تنسک دين‌مداران رياکار هر لحظه بيم فرومردن‌اش هست:
درون‌ها تيره شد باشد که از غيب
چراغی بر کند خلوت‌نشينی
نمی‌بينم نشاط عيش در کس
نه درمان دلی نه درد دينی

مدعيان دین‌داری و (حتی گاهی دينداران) خيلی آسان به ورطه‌ی فسق و بی‌تقوايی فرو می‌افتند. بی‌دين‌ها که خود بی‌تقوا هستند، اما دين‌داران هستند که در معرض هر وسوسه و هر لغزشی هستند. از همين روست که به باور من تقوا، فربه‌ترين و عظيم‌ترين مفهوم دينی و اخلاقی و سلوکی در دين اسلام است. تقوا را نمی‌شود به آسانی ترجمه کرد. دايره‌ی تقوا چنان وسيع است و چنان تکان‌دهنده است که مردِ مرد بايد فهم سنگينی اين معنا را.
وقتی از تقوا می‌گويی، از خداترسی حرف می‌زنی، از پارسايی، از ناظر دانستن خدا بر آشکار و نهان‌ات. تقوا هم تجلی فردی دارد و هم نمودِ جمعی. در جامعه، آن‌که اهل تقواست،‌ دروغ نمی‌گويد، تهمت نمی‌زند، آبروی مؤمنين را نمی‌برد، قاضی ايمان و اعتقادِ آدميان نمی‌شود. اين‌جاست که تقوا، با «ايدئولوژی» هم گاهی سر ستيز پيدا می‌کند. باورهای جزمی تنگ‌نظرانه، آرام آرام خدا را می‌کُشند و از مجموعه‌ی باورشان کنار می‌زنند. ديگر خودشان خدا می‌شوند: «ارأيت من اتخذ الهه هواه»؟ اين‌ها هوای نفسِ خويش را به خدايی می‌گيرند. و هوای نفس در بی‌پروا تيغ گشودن به روی گوشه‌نشينان و بی‌گناهان، درنگ نمی‌کند.
نگاه داشتن چشم و گوش و زبان، از ديدن آن‌چه نبايد ديد يا در آن احتياط بايد کرد و شنيدن هر لغو و دروغی و گفتن هر ناسزا و بستن هر تهمتی، از لوازم تقواست: «و لا تقف ما ليس لک به علم ان السمع و البصر و الفؤاد کل اولئک کان عنه مسئولا» و خود نيک می‌توانيد فهميدن که کدام جريده‌ها و کدام‌ رسانه‌ها را خواندن، سخط خداوندی را در پی دارد! همان‌ها که از هر رقعه‌ی دلق‌شان هزاران بت می‌توان افشاند!
اين‌ها خدا را آسان فراموش می‌کنند. دوستدار اشاعه‌ی فحشا (. . .ان تشيع الفاحشة . . .) هستند. خدا را که فراموش می‌کنند، خود را هم از ياد می‌برند. پاک فراموش می‌کنند که بودند و که شدند: «و لا تکونوا کالذين نسوا الله فانساهم انفسهم اولئک هم الفاسقون». آری به اين‌ها می‌گويند فاسقان! آی!‌ اربابِ دينداری!‌ آی مدعيان دروغين و رسوای پارسايی!‌ شرم‌تان باد از خدايی که به هنگام داوری و حساب‌رسی، توصيه‌ی هيچ‌کسی را نمی‌پذيرد! پيش‌تر از آن‌که دير باشد‌، از خود حساب بکشيد که هنگام حساب سخت دير خواهد بود. شما که تمام عمرِ زمينی‌تان را در ظلمت و تاريکی گذرانده‌ايد و شما که درد نابينايی خويش را ندانستيد و گمان بينايی به خود برديد، همان‌ها هستيد که مخاطب وحی نبوی هستيد: «من کان فی هذه اعمی فهو فی الآخرة اعمی». همان‌ها هستيد که به عتاب خواهندتان گفت: «ارجعوا ورائکم فالتمسوا نورا»! آی بی‌نوران! آی تاريکان!‌ آی خفاشان ظلمت‌زده‌ی خورشيد ستيز! تا کی؟ دريغ‌ام می‌آيد اين سخنان دردمندانه و حکيمانه‌ی ناصر خسرو را باز گو نکنم که گفت:
چرا ملحد همی خوانی کسی را کو به صد برهان
ز قرآن و خبر کرده است اثبات مسلمانی!
حال بی‌تقوايانی که کتابِ خدا را از رو نمی‌توانند خواندن و نه ره به صورت و لفظ آن برده‌اند و نه بويی از معنا و گوهر آن به مشام‌شان رسيده است، هر که را به دست‌های ناپاک‌‌شان برسد، ملحد و بی‌دين و اهل فحشا می‌نامند!

می‌بينيد؟ تذکره‌ای می‌خواستم نوشتن که به کارِ‌ خودم بيايد و چراغ راهی باشد برای ظلمت‌های مکرری که دزدانِ روشنايی در خانه‌ی فقيران می‌زنند. می‌بينيد چه شد؟ اين همه قرآن خواندم اما برای که؟ برای آن‌ها که نصيبی از آن جز نقشی و حرفی از کلمات ندارند؟ برای آن‌ها که اگر رسول هم نزدشان حاضر بود، سخت می‌آزردندش؟ برای اين‌ها؟ ای دريغ!

دو سه ساعتی است که نهج‌البلاغه می‌خوانم. ظلمتی از درون می‌گزيدم. گفتم شايد آرام‌ام کند. از خطبه‌ها شروع کردم و به نامه‌ها رسيده‌ام. نامه‌ی علی به محمد حنفيه بعد از عزل‌اش و پس از وفاتِ مالک در راه مصر. می‌گويد: «مردی که حکومت مصر را بدو دادم مصلحت‌جوی ما بود، و بر دشمنان سخت‌دل و ستيزه‌رو، خدايش بيامرزاد! روزگارش را به سر آورد، و با مرگ خود ديدار کرد، و ما از او خشنوديم. خدا خشنودی خود را نصيب او کناد،‌ و پاداش‌اش را دو چندان گرداناد». سخت دل‌ام لرزيد با خواندن اين‌ها. می‌دانيد چه ذوقی دارد که علی - علی آن زمان و اين زمان - از تو خشنود باشد؟ بگويد ما از او خشنوديم؟ تا کارت نيفتاده باشد، ندانی. بايد ذوق و حلاوتِ خشنودی او و نشانه‌های شادمانی او را ديده باشی و بدانی چه چيزی او را می‌آزارد و چه در خشم‌اش می‌دارد. اين‌ها را بايد به تجربه آزمود. تا نفس‌ات را نشناسی و حيله‌های‌اش را ندانی - و اگر مردِ مرد بودی - و بر او سخت نگيری، خشنودی علی را فهميدنِ کار آسانی نيست و فرمان‌ بردنِ از او چنان‌که مالک فرمان می‌برد - و حتی گاه بر او می‌آشوبيد - کارِ هر سست طبعی نيست. آن خشنودی و اين خشنودی روزی اربابِ همت باد.

سال‌هاست که اين فکر جگرسوز در دالان‌های ذهن‌ام می‌رود و می‌آيد که چگونه می‌توان نفسِ آدمی را مهار کرد؟ وقتی می‌گويم نفسِ آدمی، مرادم سرکشی‌ها و گردن‌کشی‌های اوست. مرادم فقط بندگی شهوت و غضب نيست. اين‌ها اقل مراتبِ بندگی نفس است. چيرگی رذايل در خوی و خصلتِ آدمی گاه راه‌های ظريف و پنهانی دارد که تيزبين‌ترين انسان‌ها هم چه بسا متوجه‌اش نشوند. در طول تاريخ بشری، و نه فقط در فرهنگ و تمدن ایرانی يا اسلامی، بسيار کسان بوده‌اند که حيله‌گری‌ها و آفاتِ نفسِ را ديده‌اند و در چيرگی بر آن کوشيده‌اند، هر کسی به نوعی.

اما در تمامِ اين سال‌ها دل‌مشغولی با اين فکر، لحظه‌ای نگرانی رهای‌ام نکرده است که ما هر چه می‌کنيم و هر اندازه تلاش می‌کنيم، باز هم در برابر وسوسه‌های خاکی سر فرود می‌آوريم و در برابر زينت‌ها اسيريم و مغلوب: زين للناس حب الشهوات من النساء و البنين و القناطير المقنطرة من الذهب و الفضة. چقدر در اين آيه‌ی کوتاه حکمت نهفته است. و يکايک اين تزيينات هنوز در روزگارِ ما معنا دارد و موضوعيت. در کارِ خويش که نظر می‌کنم، می‌بينم وصفِ حال چندان بيش از اين گفته‌ی حافظ نيست که: «خرقه‌پوشیّ من از غايت دينداری نيست / پرده‌ای بر سر صد عيب نهان می‌پوشم» و احوالِ ما در عالم بی‌پرده‌ی غيب چه احوال هول‌ناکی خواهد بود: «حالی درون پرده بسی فتنه می‌رود / تا آن زمان که پرده بر افتد چها کنند؟». هميشه با خود گفته‌ام و اين سخن پير هرات را زمزمه کرده‌ام که: بنده‌ی آن گناهم که مرا به عذر آورد و بيزارم از آن طاعت که مرا به عجب آورد. پس: «ما را مبر به صحبت اصحاب خود پسند...» که «روح را صحبتِ ناجنس عذابی است اليم». گفتم عذاب اليم، يادم افتاد که گاهی اوقات وقتی آيات قرآن را خطاب به کافران و مشرکان می‌خوانم، از بيم بر خود می‌لرزم که ما بر چه راه باريکی گام می‌زنيم که به طرفة العينی ممکن است مشمول همان عذاب‌ها شويم که ديگران شدند: تلک الدار الآخرة نجعلها للذين لا يريدون علواً فی الارض و لا فساداً و العاقبة للمتقين. هر که اهل سلوک باشد، زيبد که هر روز اين آيه را برای خودش بخواند! ما اگر جويای فساد نباشيم، وسوسه‌ی استعلا بدون شک رهايمان نمی‌کند.

پ. ن. آری، عشق مهاری محکم است، اما «زنهار از اين بيابان وين راهِ بی‌نهايت!». عشق کار مردانِ مرد است، کار نهنگانِ دريای معناست. اين عشق‌های ما (از هر جنسی) تجربه‌هايی نيکوست، اما آن دردِ بزرگ را به اين سادگی درمان نمی‌کند. باور نمی‌کنيد؟ هر کسی ميزان و ترازوی نفس‌اش به دستِ خودش است. می‌تواند با خود و خدای خويش صادق باشد. يادمان نرود قصه‌ی ابليس را. من ابليس را عاشق می‌دانم. صاحبِ عشقی عظيم و بنيان‌سوز. کسی را در عاشقی يارای هماوردی با ابليس نبود. عاقبت او معروفِ دو جهان است!

يادم نيست اين يکی دو هفته‌ی گذشته، کی و کجا داشتم اين غزل مولانا را با خود زمزمه می‌کردم که:
اگر دل از غم دنيا جدا توانی کرد
نشاط و عيش به باغ بقا توانی کرد

شايد هفته‌ی پيش، در حال و هوای دل و حلقه‌ی ذکر بود. نمی‌دانم. اما آدم وقتی يک بار شور و حال اين دريای آتش را ، به تجربه، آزموده باشد، هر بار که آن حال باز می‌گردد، خاکستر وجودش دوباره مشتعل می‌شود:
ز آستين طبيبان هزار خون بچکد
گرم به تجربه دستی نهند بر دلِ ريش

آن‌ها که به لقلقه‌ی زبان اين ابيات را خوانده‌اند (مانند آن‌ها که به لقلقه‌ی زبان يا به ريا و سالوس قرآن می‌خوانند و نماز می‌کنند) هرگز ذوق اين لحظات روحانی را حس نمی‌کنند. ديروز داشتم چند آواز ماهور شجريان و بعد از آن بيات‌ترک‌ را با درآمدهای مختلف گوش می‌دادم و ناگهان حس کردم اين غزل مولانا را چقدر خوب می‌توان با درآمد «روح الارواح» بيات ترک به آواز خواند:
آمدم تا رو نهم بر خاک پای يار خود
آمدم تا عذرخواهم ساعتی از کار خود

و چقدر اين مايه با اين غزل سازگار است و حال و هوای پرشور مناجات را دارد که در پی آن بخوانی:
آمدم به چشم گريان تا ببيند چشمِ من
چشمه‌های سلسبيل از مهرِ آن عيار خود

و چقدر محتاج‌ایم به ساعتی تأمل. چقدر جای دقايق مراقبه و حساب‌کشی خالی است. زمانه‌ی پر شتاب و آشوب‌ناک ما کم مجال محاسبه‌ی نفس به آدم می‌دهد. اما اگر زندگی می‌خواهيم و صفا و صيقل، اين محاسبه را بايد هر جا که باشيم تکرار و تمرين کنيم، خاصه که پای عشق و ايثار در ميان باشد. حال غريبی است. هوای لندن مرتب آفتابی و بارانی می‌شود. هوای مسيح نفسی است. در اين هوا می‌توان به روی نازنينان می گلگون نوشيد! با خودم زمزمه می‌کنم که:
آن مير ساقی را بگو، مستان سلام‌ات می‌کنند
آن عمر باقی را بگو مستان سلام‌ات می‌کنند

اما: «تو رستمِ دل و جانی و سرورِ مردان / اگر به نفس لئيم‌ات غزا توانی کرد». هفته‌ی آينده پا به سی و یک سالگی می‌گذارم. امسال اما به چيز تازه‌ای دارم فکر می‌کنم که راستی معنای روز تولد چی‌ست؟

زمانِ ما دايره‌ای است. چون دايره‌ای است داريم سالگرد می‌گيريم. بعضی اتفاقات را دوباره بازسازی می‌کنيم. اتفاقاتی که رخ می‌دهند بسته به اهميت‌شان برای فرد، ارزش خاصی پيدا می‌کنند. برای من سيزده‌ رجب روز پر نور و مبارکی است (به اضافه يکی دو تا سيزده ديگر البته!)، همچنان‌که روز مبعث و زادروز پيامبر و عيد قربان و شب يلدا و نوروز و عيد غدير. اما خاصيت اين زمان دايره‌ای چی‌ست؟ به عقب‌تر اگر برگرديم، می‌بينم اين خصلت دايره‌ای بودن زمان و تکرار شدنِ آن و آغاز يک دورِ تازه بسی تغييرات مهم و شگفتی را پديد آورده است. به ادوار پيامبران نگاه کنید: دور آدم، دور نوح، دور ابراهيم، دور موسی، دور عيسی و دور محمد مصطفی. پايانِ دوره‌ی هر پيامبری، آغاز دوره‌ی پيامبر ديگر است. پايانِ دوره‌ی نبوت محمد مصطفی (خاتميتِ او)، آغاز دوره‌ای ديگر است. به تعبير خواجه‌ی طوسی، حضرت رسول، خاتم «ادوار شرايع» بود و «فاتح دورِ قيامت» و اين البته نکته‌ی مهمی است. روز تولد هر آدمی هم می‌تواند مهم باشد اگر تحولی جدی ايجاد کند. خاتمه‌ی يک دوره و آغاز دوره‌ای تازه. بعضی اوقات ما يک دوره را تمام می‌کنيم، اما تمام ذهن و هوش و حواس‌مان در دوره‌ی ماضی متوقف می‌ماند و رويی به پيشرفت و تحول ندارد. هر چه باشد، برای من سی و يک ساله‌گی تمام شده است، با تمام خوبی‌ها و بدی‌های‌اش و تمام کامرانی‌ها و ناکامی‌های‌اش. هيچ دليلی ندارد در اين «دور» تازه، ناکامی‌ها را به رخ خودم بکشم و کامِ جان را با خاطره‌های ناگوار تلخ کنم؛ اما البته که می‌توان از آن‌ها درس گرفت. اميدوارم از روزی که اين «دور» تازه آغاز می‌شود تا پايان يافتن اين دايره و آغاز دايره‌ی تازه، آرام‌تر باشم و با جهانيان در صلح باشم و از گناه کبيره‌ی آزار خلايق به دور باشم و دلی نيازارم. اميدوارم همه از دست و زبان‌ و (نوشتارم!) در امان و سلامت باشند و شرط نخستين «مسلمانی» خويش را حفظ کنم!

ميان صوفيان درباره‌ی سه عالم ملک، ملکوت و جبروت اختلاف است. اختلاف آن‌ها نه تنها بر سر تعاريف اين سه عالم (در واقع تعاريف ملکوت و جبروت؛ چون اختلافی چندانی بر سر تعريف ملک نيست)، بلکه در باب ترتيب آن‌ها نيز اختلاف دارند. در روايتی که آن را به امام صادق منسوب کرده‌اند، آمده است که: «ان الله تعالی خلق الملک علی مثال ملکوته و اسس ملکوته علی مثال جبروته ليستدل بملکه علی ملکوته و بملکوته علی جبروته» يعنی: خداوند عالم ملک را بر مثال ملکوت و ملکوت را بر مثال جبروت آفريد تا انسان از ملک او به ملکوت او و از ملکوت او به جبروت او پی برد. همين روايت را شهرستانی در سخنرانی خوارزم‌اش چنين آورده است: «ان الله اسس دينه علی مثال خلقه ليستدل بخلقه علی دينه و بدينه علی وحدانيته».  اما غزالی در باب ترتيب اين‌ها صريحاً خلاف اين را می‌گويد و عالم جبروت را بين ملک و ملکوت می‌شمارد.  اما ابوطالب مکی جبروت را ورای ملکوت می‌شمارد و عين القضات همدانی نيز که در اين زمينه از منتقدين صريح غزالی است می‌گويد که: «ملکوت سايه و عکس جبروت است و ملک سايه‌ی ملکوت» و يکی را به قرص آفتاب و ديگری را به تابش آن تشبيه می‌کند: «آفتاب ديگر است و تنوير آفتاب صفتی ديگر، و شعاعات خود موجوداتی ديگر. و در اين نظر جبروت نه از ملکوت بود که معانی متصل به ذات اين‌جا جبروتی توان خواند». معانی متصل به جبروت که سبب امتياز آن از ملکوت است اين‌هاست: نهايت ملکوت اسرافيل است، چنان‌که «از ابن عباس يا از غير او منقول است که انه ليس شیء اقرب الی الله فيما خلق من اسرافيل. و اين دليل است که ايرن روای اسرافيل را آخر ملکوت دانست». پس از آن نزديک‌ترين معانی به خداوند عبارت است از رحمت ازل و ام الکتاب و حکمت. و بالاتر از اين معانی نيز قدرت ازل است. «ليس بعد اسرافيل شیء اقرب الی الله الا ثلاثة: الرحمة و امّ الکتاب و الحکمة. و شک نيست که قدرت بالای حکمت است. و اين معانی همه جبروتی است.» عين القضات ذات قديم را لم يزک می‌خواند، و جبروت را ازل و نهايت جبروت را ازل الآزال. و اين هم حرف آخر قاضی شهيد:«ای عزيز! بدان که افعال خدای تعالی دو قسم است:‌ملکی و ملکوتی. اين جهان و هر چه در اين جهان است ملک خوانند. و آن جهان و هر چه در آن جهان است ملکوت خوانند. و هر چه جز اين جهان و آن جهان باشد جبروت خوانند.» (مبسوط اين معانی را می‌توان در کتاب موجز اما پر مغز استاد نصر الله پورجوادی «عين القضات و استادان او» يافت.)

اما قاضی می‌گويد که نهايت ملکوت، اسرافیل است. و اوليا «اسرافيل وقت‌اند» يعنی نافخ صور اول و دوم. يعنی اسرافيل با دميدن صور اول اهل ظاهر و باطن را می‌ميراند و به صور دوم قيامت بر پا می‌شود. می‌توان آيا گفتن که نهايت ملکوت که بدايت اسرافيل است، سرآغاز قيامت است. يعنی قيامت معنايی جبروتی است؟! خلاصه کنم: احوال «قائميان» آيا اين نيست که نه به اين جهان تعلق دارند و نه به آن جهان؟! يعنی از ديار مشابهت و مباينت عبور کرده‌اند و خودی خويش در ميانه ندارند و همه او هستند.

دوران دنيا می‌گذرد و شوکت‌اش برای هيچ کس ماندنی نيست. رياست، خود رياستی است اعتباری و مسندی که امروز يکی بر آن نشسته، ديری نمی‌پايد که ديگری بر آن خواهد نشست. اما کدام وارسته‌ی آزاد از زنجير وسوسه است که قدرت چشم خردش را کور نکند؟ کدام دل‌زنده است که منصب او را به فساد خودکامی و خودرايی نکشاند؟ به همان اندازه که از کردار نابخردانه ارباب قدرت بيزارم، از خود هراس دارم که اگر روزی خود در آن مقام باشم چه خواهم کرد؟ حيران‌ام که ما کی به هوش می‌آيیم و اين «فهم‌های کهنه‌ی کوته‌نظر» را معزول می‌کنيم! قدرت، وقتی درونِ آدمی را به فساد می‌کشاند، ريا و تزوير را پر زور می‌کند. بلکه، پيش از آن‌که کسی به منصبی برسد، اگر حريفِ نفسِ خود نشده باشد و درس فرزانگی نياموخته باشد، منصب بندهای بيشتری بر بال دل و خردش می‌نهد. تمام حرف را ملای روم به بلاغت تمام گفته است:
اژدها را دار در برف فراق
هين مکش او را به خورشيد عراق
نفس اژدرهاست، او کی مرده است؟
از غمِ بی‌آلتی افسرده است
نردبان خلق مايی و منی است
عاقبت زين نردبان افتادنی است
هر که بالاتر روی ابله‌تر است
استخوان‌اش سخت‌تر خواهد شکست

يا هر روز به خودم نهيب می‌زنم که دندان روی جگر بگذار و چيزی ننويس تا پخته‌تر شود، يا آن‌قدر سرم شلوغ است و گرفتارم که مجال دو خط هذيان هم نمی‌ماند. با دوستی نازنين امروز صحبت می‌کردم و در اثنای سخن اشاره شده به اين‌که وقتی کسی خودش را به هر چيزی آلوده کرد، وقتی دیگر هيچ چيز برای‌اش جز خودش و منافع لحظه‌ای‌اش محترم نبود، وقتی عزت نفس خودش را از یاد برد (و حرمت و عزت ديگران را هم به طريق اولی) هميشه می‌توان او را خريد. هميشه می‌توان او را خوار کرد که: من کرمت عليه نفسه هانت عليه شهواته. بيش از هر چيز بايد از کسی هراسيد که هيچ اصل اخلاقی برای‌اش مهم نيست و حاضر است خود را به هر چيزی بفروشد. اين موجودات البته دیر يا زود قربانی وسوسه‌های قدرت‌مندان می‌شوند. قدرت چه بسا روزی از اين‌ها به عنوان هيزم آتش‌های افروخته‌ی فعلی و آتی استفاده کند، هر چند دو سه روزی آن‌ها را به کامی هم برساند. اين سخنان پوشيده و در پرده بس آن‌ها را که اهل اشارت‌اند!

کار سختی نيست عيب دیگران را بجويی و به رخ‌شان بکشی، کار سخت اين است که عيبِ خود در يابی و نفس‌ات را ذليل کنی که گردن‌کشی نياغازد و خود را برتر از ديگران نبيند. سخت اين است که عيب‌ات را به رخ خودت بکشی و از خودت حساب پس بگيری.

 همه خطاکاريم! اما می‌توانيم حداقل عيب‌جو و طعنه‌زن نباشيم.

يکی دو روز پيش، با دوستی، خويشاوندی، سخنی می‌رفت از کار و بار و روزگارش. گفت من هر کار بخواهم می‌کنم و زير بار هيچ قانونی هم نمی‌روم (چيزی در اين حدود). نمی‌خواستم چيزی که به او می‌گويم رنگ موعظه و پند و اندرز به خود بگيرد. رهای‌اش کردم که در حال خود خوش باشد (يا فکر کند که خوش است). اما خودم عميقاً به فکر فرو رفتم که اگر آدمی عنان خويش رها کند و هر چه او را خوش آمد اختيار کند، آيا سعادت و شادی در انتظار او خواهد بود و تلخکامی جهان گريبان او نخواهد گرفت؟

می‌توان بسيار شيرينی‌ها را اختيار کرد و نام انتخاب بر آن نهاد، اما حزم و احتياط چيزهای دگری حکم می‌کند. آدمی اگر هر جا که خواست نشست و هر چه که ميل کرد انجام داد، روزی می‌رسد که هر چه بخواهند با او می‌کنند و از او هم نخواهند پرسيد که خوش می‌دارد آن را يا نه؟ خلاصه کلام اين سخنان حکمت‌‌نشان ملای رومی است که گفت:
هست حلوا مشتهای کودکان / صبر باشد مشتهای زيرکان
هر که تن را می‌پرستد جان نبرد / هر که شيرين می‌زيد او تلخ مرد
ترک لذت‌ها و شهوت‌ها سخاست / هر که در شهوت فرو شد بر نخاست
اين سخا، شاخی است از شاخ بهشت / وای آن کس کو چنين شاخی بهشت

و سخت بر خود لرزيدم که آن‌جا که خويش رها می‌کنی به دست لاابالی‌گری، روز تيره‌ای را رقم می‌زنی به دست خويش که بايد حسرت آن خوشدلی‌های بی‌خيالانه را بخوری. تکان‌دهنده‌تر آن‌که در آن روزگار کامرانی، چه بسا ديگرانی را بيازاری که دليل اين سرخوشی و قاعده‌شکنی را نفهمند. اين آيات قرآن خطاب به من و ما نيست که می‌گويد: تلک دار الآخرة نجعلها للذين لا يريدون فی الارض علواً و لا فسادا (ارباب حکومت‌ها بهتر است هر روز صبح اين آيه را برای خودشان بخوانند!) يا و لا تکونوا کالذين نسوا الله فانساهم انفسهم اولئک هم الفاسقون؟

هر چه با خود انديشيدم راهی جز اين نيافتم که مدام هشدار ذکر را به گوش دل فرو بخوانم که ياد رفتن را زنده کنم،‌ مرگ را زنده‌تر کنم! و نام حی قيوم را مرتب طنين‌انداز صحن جان گردانم. اما سخت است. رها کردن نفس، آدمی را تنبل و فريب‌کار می‌کند. هزاران سال اگر مجاهدت و سلوک داشته باشد، دو سه روزی که رها کنی خود را،‌ دوباره آن ديو درون سر بر می‌کند. هر نفس زبانه می‌کشد اين آتش بنيان‌سوز. اما بند گسستن آدمی را آرام‌تر می‌کند؟ آری می‌کند، اما گسستن کدامين بند؟ وقتی از بند درون آزاد نبودی، هزاران بند برون را که از پای‌ات بردارند، هنوز گرفتاری! اين تازه حديث گرفتاران نفس است که بندگی‌شان تلخ است و شادی‌کش. عاشقان را هم بندگی از درون هست:‌ عاشقان بندی وفا و مهرند. کسی که اهل مهر و وفا باشد، هر بندی را نمی‌گسلد. بعضی بندها هميشگی هستند و اصلاً آدمی را آدم‌تر می‌کنند. قيصر امين‌پور بيت نغزی دارد:
به آن زخم‌های مقدس قسم
که جز زخم،‌ مرهم برای تو نيست

لاابالی‌گری ديگران حال‌ام را بد می‌کند. از خود بيم‌ناک‌ام که روزی ممکن است من نيز چنين باشم و کثيری از دست و زبان و رفتار من به رنج افتند. از شر خود به او بايد پناه برد که هر چه تاريکی و عذاب و دوزخ است، از اين «خودی» بر می‌خيزد. يادم باشد زمانی نظر عين‌القضات همدانی را درباره‌ی معاد بنويسم که چگونه معاد را تأويل می‌کند و تازيانه‌ی سلوک می‌شود. خدايا! ما را از ما برهان!

هنوز مبهوت‌ام. باورم نمی‌شود که آن که چند ماه پيش در کنار ما سيزده به در را در گرينويچ گذارند و جوانانه به دنبال توپ می‌دويد ديگر در ميان ما نيست. به ياد جمله‌ی مولا علی به امام حسن می‌افتم که به او گفته بود دل خود را با ياد مرگ، نرم کن: و ذلله بذکر الموت! ابوطالب مرد نازنينی بود که با او که سخن می‌گفتی جز آرامش و متانت چيزی در او نمی‌ديدی. بعضی‌ها وقتی که می‌روند، عبورشان مانند پتکی بر سر آدم فرود می‌آيد و تنها برای ما حيف و حسرت می‌ماند.

سال‌ها پيش وقتی عين‌القضات محبوب شب و روز من بود، عجيب دلبسته‌ی اين عبارات او بودم که می‌گفت: «هر روز در گوشه‌ای می‌نشين و می‌گو: مرگ! مرگ!» و اين سخن را از رسول الله نقل می‌کرد که: «فاکثروا ذکر هادم اللذات. فوالذی نفس محمد بيده لو تعلمون ما اعلم لضحکتم قليلاً و لبکيتم کثيرا». و ما نيز می‌رويم و از جامه‌ای به جامه‌ی ديگر در می‌آييم و صورت جسمانی را به معنای روحانی می‌سپاريم. دير يا زود اين جنين از رحم خاک به در می‌آيد و پا به فراخی افلاکی جان می‌نهد. اما دريغ که دلبستگی‌های جنينی چنان صورت اين سرای شکننده را می‌آرايند که حکايت ما می‌شود همان که با رسول الله گفتند که:‌«لعمرک لفی سکرتهم يعمهون» . . . تا کی اين شب شراب بگذرد و بامداد خمار برای دنياپرستان فرارسد! کاش ارباب قدرت هر روز حديث مرگ را در گوش خويش زمزمه کنند و آه مظلومان به افلاک نرسانند و جاهلان را مکرم و عالمان را ملجم ندارند! کاش!

قرآن می‌گويد که هر که از ياد خدا تن زند، شيطانی را با او قرين و همنشين می‌کنند: و من يعش عن ذکر الرحمن نقيض له شيطاناً فهو له قرين. و چه اندازه رهزنان فراوان‌اند و شياطين بسيار! بعد از مدت‌های درازی «آغاز و انجام»‌ خواجه‌ی طوسی را از زير خروارها کتاب دوباره بيرون کشيدم و تورقی کردم. اين رساله‌ی کوتاه، که پيشتر بارها به اشاره از آن نوشته‌ام، در عين اين‌ که بسيار کم حجم است (بيست فصل دارد و شايد از پنجاه صفحه تجاوز نکند) رساله‌ای عميق و پر مغز و سرشار از اشارت‌های معنوی و باطنی بلند است. در همان آغاز رساله خواجه‌ی طوسی از راه آخرت ياد می‌کند که آشکار است و ظاهر، اما مردم از آن روی‌گردان‌اند. راه آخرت راهی آسان است از آن رو که آدميان يک بار اين راه را آمده‌اند و راهی غريب و ناآشنا برای‌‌شان نيست. هر چه بايد ببينند يا بشنوند يک بار ديگر ديده و شنيده‌اند پس تمام قصه‌ها و حکايت‌ها برای‌شان آشناست. 

اما سبب روی‌گردانی مردم سه چيز است (که در روزگار ما به وفور يافت می‌شود): نخست آلودگی‌های طبيعت و تعلقات خاکی است و حب و جاه و مال و غيره که آخرت سرايی است از آن کسانی که در دنيا گردن‌کشی نمی‌کنند و اهل استعلاء نيستند و فساد نمی‌جويند. عاقبت نيکو از آن پرهيزگاران است. بنگريد به ديده‌ی انصاف که از چندين سو چه کسانی اهل گردن‌کشی هستند! (اين روزها اخبارش را زياد می‌تواند خواند).

ديگر سبب، اعمالی است که به چشم خلايق نيکو می‌آيند اما ريشه‌ی هر تباهی و گمراهی‌اند: قل هل ننبئکم بالاخسرين اعمالاً الذين ضل سعيهم فی الحيوة الدنيا و هم يحسبون انهم يحسنون صنعاً (کهف، 104). پوسته‌ی ظاهری آيه خطاب به اهل دنياست که روزگار به غفلت می‌گذرانند و اشاره‌ی باطنی آيه البته خطاب به دين‌دارانی است که گمان می‌کنند به سبب کثرت رعايت ظواهر دين و افزونی نماز يا روزه به فلاح و رستگاری می‌رسند. نفس رعايت شريعت اسباب رستگاری نيست: هزار نکته در اين کار و بار دلداری است!

آخرين سبب، به تعبير طوسی، «نواميس امثله» است مانند «متابعت غولان آدمی پيکر و تقليد جاهلان عالم نما و اجابت استغواء و استهواء شياطين جن و انس و مغرور شدن به خدع و تلبيسات ايشان». به تعبير مولوی:
از پی اين عالمان ذو فنون
گفت ايزد در نُبی لا يعلمون!

غالباً رهزنان دين همين عالمان و مفتيان مسند نشين و فقيه‌اند و فردا ماييم که در پيشگاه قيامت خواهيم گفت: ربنا ارنا الذين اضلانا من الجن و الانس نجعهلما تحت اقدامنا ليکونا من الأسفلين (فصلت، 29). چرا؟ چون اين به ظاهر عالمان «يعلمون ظاهراً من الحيوة الدنيا و هم عن الآخرة هم غافلون» (روم،‌7) پيروی از اين عالمان جز ضلالت و گمراهی نمی‌افزايد. شاهدش کجاست؟ «و ان تطع اکثر من في الأرض يضلوک عن سبيل الله ان يتبعون الا الظن و ان هم الا يخرصون» (انعام،‌ 116). و دريغ که يافتن هادی و نصير و راهنمای صادق چه اندازه دشوار است در اين روزگار غلبه‌ی دروغ و نيرنگ و ريا و تزوير که «آتش زهدِ ريا خرمن دين خواهد سوخت».

اهل ذکر کاری دشوارتر دارند:
آن منافق مشک را بر تن زند
روح را در قعر گلخن می‌نهد
مشک را بر تن مزن بر دل بمال
مشک چه بود؟ نام پاک ذوالجلال

و ذوالجلال را در عالم تجلی و ظهوری دايم است و قائم را البته قيامی هست مستمر و حضوری هست پيوسته. و از اين عبارات، اشاراتی منظور است. پس به قول علما و عرفا: فتأمل!

احوال اضطراب و سرگشتگی محض است. ترجيح می‌دهم هيچ نگويم. روزگار هجوم فتنه‌هاست و دشواری انتخاب‌ها. مثنوی را می‌خواندم و به قسمت حرص رسيدم. اين حرص در وجود همگی ما هست، اما حرص قدرت و شهوت مقام چيزی است عجيب! اين ابيات برای هر که اهل اشارت باشد،‌ برای سلوک باطنی حرف‌ها دارد. برای اهل سياست هم البته کم حاوی نکته نيست. «آن کس است اهل بشارت که اشارت داند!»

ملا حسين کاشفی در بخش مربوط به حرص و در صدر ابيات مولوی می‌گويد: «در بيان حال آن کس که گويد حرص ندارم و او دروغ می‌گويد از برای آن‌که حرص چون سگ خفته است هر گاه که بوی مردار دنيا به او رسد، سر بر آورد و در حرکت آيد مگر آن‌ها که اين سگ را به زنجير قناعت بسته‌ باشند . . .»

ميل‌ها همچون سگان خفته‌اند / و اندر ايشان خير و شر بنهفته‌اند
چون‌که قدرت نيست خفتند اين رده / همچو هيزم پاره‌ها و تن زده
تا که مرداری در آيد در ميان / نفخ حرص زشت کوبد بر سگان
چون‌که در کوچه خری مردار شد / صد سگ خفته بدان بيدار شد
حرص‌های رفته اندر کتم غيب / تاختن آورد و سر بر زد ز جيب
مو به موی هر سگی دندان شده / از برای حيله دم جنبان شده
صد چنين سگ اندر اين تن خفته‌اند / چون شکاری نيستشان بنهفته‌اند
شهوت رنجور ساکن می‌بود / خاطر او سوی صحت می‌کشد
چون‌که صحت يافت حرص‌اش تازه شد / شهوت هر چيز بی‌اندازه شد . . .
(قرائت اين بخش با صدای دکتر سروش؛ صص. 311-310 لب لباب)

بحث سياست با گروه خونی من زياد سازگار نيست. بعد از اين همه فکر آشفته و آن عاقبت آشفته‌تری که در ميدان سياست مثل کرکسی بر سر مرداری (مردار قدرت و شهوت جاه و مقام) چرخ می‌خورد، همان به که آدمی مدتی به تأمل باطن و تصفيه‌ی درون بپردازد. داشتم لب لباب مثنوی را می‌خواندم و به قسمتی رسيدم که ملا حسين کاشفی در صدر آن نوشته است: «در صفت جماعتی که راه نرفته‌اند و دعوی راهنمايی کنند و به منزل نارسيده از آخر مقامات خبر دهند . . .» و ابيات مولوی عجب مناسب احوال بود:
ای بسا زراق گول بی‌وقوف / از راه مردان نديده غير صوف
(اين يکی از ره مردان نديده غير ريش!)
ره نمی‌داند، قلاووزی کند / جان زشت او، جهان‌سوزی کند . . .
حرف درويشان و نکته‌ی عارفان / بسته‌اند اين بی‌حيايان بر زبان
حرف درويشان بدزدد مرد دون / تا بخواند بر سليمی زان فسون
کار مردان روشنی و گرمی است / کار دونان حيله و بی‌شرمی است
حرف درويشان بسی بگرفته ياد / تا دکانی وا کند بهر رشاد
لاف شيخی در جهان انداخته / خويشتن را بايزيدی ساخته
هم ز خود سالک شده واصل شده / محفلی وا کرده در دعوی‌کده!
بی‌نوا از نان و خوان آسمان /  پيش او ننداخت حق يک استخوان
او ندا کرده که خوان بنهاده‌ام / نايب حق‌ام، خليفه‌زاده‌ام!
الصلا ساده‌دلان پيچ پيچ / تا خوريد از خوان جودم سير هيچ
طفل راه فقر چون پيری گرفت / پيروان را غول ادبيری گرفت
که بيا تا ماه بنمايم تو را / ماه را هرگز نديد آن بی‌صفا
چون نمايی چون نديدستی به عمر / عکس مه در آب هم ای خام غمر
چنند دزدی حرف مردان خدا / تا فروشی واستانی مرحبا
چون‌که آيد خيز خيزان رحيل / گم شود زان پس فنون قال و قيل
چاپلوس و لفظ شيرين و فريب / می‌ستانی، می‌نهی چون ظن به جيب
ای بسا شوخان ز اندک احتراف / از شهان ناموخته جز گفت و لاف
هر يکی بر کف عصا که موسی‌ام! / می‌دمد بر ابلهان که عيسی‌ام!
(ص 155-156 لب لباب؛‌ قرائت با صدای دکتر سروش)
به نظر شما، مردم آن قدر هشيار هستند که گول اين چاپلوسان و مدعيان دروغين معرفت و ارزش و خاکساری را نخورند؟! زمان نشان خواهد داد که ساده‌دلان چه تعدادند و اهل کياست چه تعداد!

سال‌ها پيش، رفيقی هم‌دل داشتم که شبان و روزان همنشين هم بوديم و جدای از درس و بحث مدرسه، به کار دل و دين نيز در کنار هم می‌پرداختيم. آن روزگاران يکی از کارهای ثابت ما دو نفر التزام به قرائت پی‌گير قرآن بود. اکنون که از دورترها به آن تجربه می‌نگرم می‌بينم که ذوق و حالی غريب در آن لحظات بی‌بازگشت موج می‌زد. چند شب پيش، دوباره آن سوداها به سرم زد و همراهی می‌جستم که باز طريق هم‌نشينی و هم‌سخنی با وحی را با هم طی کنيم. آن تجربه را دوباره آغازيده‌ام. اين خاصيت کلماتی از اين دست است که وقتی می‌خوانی‌شان، خون زندگی در شريان روح‌ات جاری می‌کند، چه آن کلام سخن آسمانی وحی باشد، يا اشارات حکمت‌بار شهسوار ميدان فتوت و خداوند تأويل و تعليم باطن، يا باريک بينی‌های حافظ يا عبارات گرم و عاشقانه‌ی مولوی. مداومت بر اين‌ها و زيستن با بارقه‌های درخشان معنوی‌شان، درون آدمی را صيقل می‌دهد که:
هر که خواهد همنشينی با خدا / گو نشيند در حضور اوليا
چون شوی دور از حضور اوليا / در حقيقت گشته‌ای دور از خدا
ای خنک آن کس که با زنده نشست / زنده گشت و مردگی از وی بجست

همنشینی با مرده‌دلان، دل را می‌ميراند و ظلمت‌افزاست. هميشه لزومی ندارد که به حضور فيزيکی اهل دلی بروی. درهای معرفت و راه‌های نور،‌ در هيچ مقامی به روی کسی که اهل طلب و جست‌وجو باشد بسته نيست:
دست پير از غايبان کوتاه نيست / قبضه‌اش جز قبضه‌ی الله نيست
صاحبان دولت و سعادت معنوی پيدا و پنهان همه‌جا حاضرند. همان‌ها هستند که پای بر زمين دارند و به تعبير مولا علی (در گفت‌وگويی که با کميل داشت) ارواحی دارند که در آسمان معلق است.

ساعتی پيش باران شديدی می‌باريد و با خود می‌گفتم که اين باران در دل چند نفر اثر دارد؟ چندین مرده را زنده تواند کرد؟ کدام افسرده است که از هر اشارتی که می‌بيند، ولو اشارت طبيعت، راهی به سوی خدای خويش بجويد؟ اين توفيق کدام يک از ما را نصيب است که به اشارت همين باران ظاهری، شست‌وشويی در درون بکنيم و غبار کبر و نخوت و آز و آرزو، و غم و اندوه و بغض و نفرت از دل بزداييم؟ نمی‌توان به هر بهانه‌ای عنان مرکب وجود را به سوی تصفيه و تهذيب گردانيد؟ به خدا که می‌شود! پر همتی می‌خواهد که گوشی شنوا داشته باشد و ديده‌ای تيزبين. دارم صدای بسطامی را گوش می‌دهم که می‌خواند:
نفس باد صبا مشک فشان خواهد شد
عالم پير دگرباره جوان خواهد شد
ارغوان جام عقيقی به سمن خواهد داد
چشم نرگس به شقايق نگران خواهد شد
زين تطاول که کشيد از غم هجران بلبل
تا سراپرده‌ی گل نعره‌زنان خواهد شد . . .

نمی‌شود از اين‌ها اشاره گرفت که بلبلِ جان را تا سراپرده‌ی گلِ جان‌بخش نعره‌زنان روان کرد؟ اين هم می‌شود! مرد می‌خواهد، که:
گر مرد رهی، ميان خون بايد رفت
از پای فتاده سرنگون بايد رفت
تو پای به راه در نه و هيچ مپرس
خود راه بگويدت که چون بايد رفت

حال عاشقی حال غريبی است. وقتی آدم عاشق باشد، ديگر چشم‌اش پر است. به زمين و زمان بد و بيراه نمی‌گويد. گله‌ای هم اگر باشد گله از محبوب است و بس. تازه آن وقت هم آن قدر دل آدمی قرص است که هيچ اندوهی به دل‌اش نمی‌رسد. اين غزل شمس (ای عاشقان، ای عاشقان، امروز مايیم و شما) از آن غزل‌های ناب و پر شوری است که سال‌هاست مرا به شور و حال می‌آورد و تلخ‌ترين اوقات‌ام را به طربناک‌ترين لحظات تبديل می‌کند که در غرقابه‌ای افتاده‌ايم و خوشا آن‌که شنا بداند! و اين شنا دانستن کار عاشقان است که ذهن و زبان‌شان با حديث شکر گره خورده است و شکايت در خاطرشان هم نمی‌گذرد. برای کسی که عشق می‌ورزد، اگر سيلی بيايد و عالم را هم از جا بکند، باز او بر جای خود محکم ايستاده است. بگذاريد من با محبوب‌ام خوش باشم و حديث روی او بگويم. به من چه که فلانی از که خوش‌اش می‌آيد يا نمی‌آيد. عزيزی ديروز می‌گفت که فلان وبلاگ‌نويس بهمان حرف را نوشته است به طعنه خطاب به آن ديگری. با خود انديشيدم که آن که چنين می‌نويسد حتماً آتش عشقی در دل ندارد که آن قدر وقت يافته است برای عيب‌جويی. اگر دردی در دل داشته باشی و حسرتی، مجالی پيدا نمی‌کنی برای طعنه زدن به خلايق يا عيب‌جويی. اين‌که می‌گويند عشق داروی جمله علت‌های ماست از همين روست که تا درد عشقی نداری، مدام چشم و دل‌ات به این سو و آن سو می‌گردد.

خيابانی که در آن زندگی می‌کنيم، فروشگاهی افغانی دارد و به ندرت پيش آمده است پا به اين فروشگاه بگذارم و بانگ قرآن از آن نشنوم. اين تجربه‌ای کمياب است که در مغرب زمين، کنار خانه‌ات ميخانه‌ای باشد و بيست قدم آن‌سوتر، مرتب نوای آسمانی قرآن گوش جان را بنوازد. هر وقت، مخصوصاً در ماه رمضان، پا به اين فروشگاه نهاده‌ام، هنگام خروج با فراغت و آسايش برون آمده‌ام. کسانی که روح‌شان با جان قرآن مأنوس باشد، می‌دانند چه می‌گويم. کسی که عمری با آيات روح‌نواز قرآن زيسته باشد می‌فهمد که خواندن و شنيدن قرآن به غواصی در دريای جان می‌ماند و آدمی را تازه می‌کند. همان سخن مولوی زيباترين سخن‌هاست که:
هست قرآن حال‌های انبيا / ماهيان بحر پاک کبريا
چون تو در قرآن حق آويختی / با روان انبيا آميختی

باری، اين تلنگرها اشارتی فروزان را در دل و جان به جنبش آورد. نعمت ايمانی نعمتی است که نصيب هر کسی نيست. و اين البته اقل درجات راه سلوک است. ايمانی که قوتی بزرگ است و آدمی را سيراب می‌کند تا چشم‌اش در پی هر چيزی نباشد و مرتب حرص دنيا نورزد. اما راه دين يقينی می‌خواهد و قدمی استوار که به هر تشويق يا طعنه‌ای در آن لرزش يا حرکتی عارض نشود. يقين يعنی اين‌که اگر ستايش و تحسين عالمی را شنيدی، مثقال ذره‌ای شوقی فزون‌تر در تو حاصل نشود و از آن سوی اگر طعنه‌ی جهانيان و شماتت کثيری از خلايق را ديدی، در راهی که می‌روی سست نشوی و اين البته يکی از نشانه‌های يقين است. اين‌ها البته همان عبارات مولوی است که:
مرد بايد آن‌چنان در راه خود / که کس‌اش اين سو و آن سو کم کشد
گر همه عالم بگويندش تويی / بر ره يزدان و دين مصطفی
او نگردد گرم‌تر از گفت‌شان / جان طاق او نگردد جفت‌شان
ور همه گويند او را گم‌رهی / کوه پنداری تو و برگ کهی
او نباشد در گمان از طعن‌شان / او نگردد دردمند از لعن‌شان
بلکه گر دريا و کوه آيد به گفت / گويدش با گمرهی گشتی تو جفت
هيچ يک‌ذره نيفتد در خيال / کی خيال‌اش می‌کند رنجور حال

باشد تا در وقتی ديگر، از آفت‌ها و رهزنی‌های راه يقين هم بنويسم. تشخيص ايمان و يقين، و فرق نهادن ميان خير و شر البته نگاهی بصير می‌خواهد و فراستی مؤمنانه. شرح آن بماند تا وقتی دگر.

آدم وقتی در احوال خودش دقيق می‌شود يا وقتی می‌خواهد خودش از خودش حساب بکشد، ناگهان با مشکل مهيبی مواجه می‌شود که هيچ مثل و مانندی در دنيای بيرون‌اش ندارد؛ انگار يک تنه دارد به نبرد اژدها می‌رود. بگذاريد عجالتاً کلمه‌ی «نفس» را، در عين حفظ معنا و جايگاه‌اش، به کار نبرم و از «خود» استفاده کنم. آدمی وقتی با خودش طرف می‌شود، اولين چيزی که در سراسر ماجرای دست و پنجه نرم کردن‌اش با خود، تجلی آشکار دارد، فريب است؛ آدم خودش خودش را فريب می‌دهد. تا می‌آيی گريبان خودت را بگيری و صادقانه حساب بکشی از خودت، می‌بينی قبل‌اش همه‌ی لغزش‌های‌ات را توجيه کرده‌ای. پس پيکار با خود و چالش با اين فريب‌کار درون سخت‌تر کاری است که آدمی در اطوار وجودی‌اش با آن دست به گريبان است.

بهار که می‌آيد، زمين آن‌چه در دل دارد بيرون می‌ريزد. کشته‌ها می‌رويند. آدميان هم که به بهار دل و جان برسند، کشته‌های جان‌شان هويدا می‌شود. می‌گويند از پرسش‌هايی که روز قيامت از آدمی می‌پرسند يکی اين است که جوانی‌ات را صرف چه کردی؟ وقت‌ات، عمرت، مال‌ات را در چه فنا کردی؟ يعنی که آن‌چه کشته بودی الآن دارد می‌رويد و حاصل‌اش خوب يا بد بر سر خودت سايه خواهد انداخت. پس می‌شود تا آن فصل‌های جان سپری نشده‌اند، هرزه‌ها را سوخت و دور ريخت. اين شروع کار است.

بهار که می‌رسد، از مثال رستاخيز طبيعت می‌توان به مقام محاسبه‌ی نفس رسيد که در اين سالی که بهار و تابستان و پاييز و زمستان‌اش گذشت، تغيير فصول عالم جان، چه محصول و بهره‌ای داشته است. امروز با يکی از احباب فرصت صحبتی دست داد و او اشاره می‌کرد که در اين فضای وبلاگ چه بسا چيزهايی که می‌بايد نوشته شود، نوشته نمی‌شود و چه بسا آن‌چه نبايد بر قلم جاری شود، از نويسنده صادر می‌شود. انصاف می‌دهم که سخنی است سنجيده.

اين يادداشت که می‌نويسم، اگر خدا بخواهد، نخستين يادداشت از سلسله‌ی يادداشت‌هايی خواهد بود که عنوان «تذکره» را خواهند داشت. تذکره را البته از آيه‌ی شريفه‌ی قرآن گرفته‌ام که: «ان هذه تذکرة فمن شاء اتخذ الی ربه سبيلا» که هر که بخواهد (يعنی تصميم بگيرد و عزمی داشته باشد) راهی به سوی خدای خود بر خواهد گرفت. اين يادداشت نخست بيشتر حديث نفس است و نقد حال (يعنی برای يادآوری به خودم است تنها؛ که وقتی به گذشته می‌نگرم بدانم چه کرده‌ام. خطاب‌اش به هيچ‌کس نيست، جز خودم). ديروز کتابی را در آداب سلوک می‌خواندم و هنوز عبارات پايانی کتاب گريبان‌ام را رها نکرده است که حاسبوا قبل ان تحاسبوا. آن تلنگر، امروز صورتی جدی‌تر داشت. دو رسول و پيام‌آور از جهان جان داشتم که فارغ از صورت نه چندان خوشايند پيام‌شان، اشارت نهفته و اقتضای پنهان سخن‌شان همانا همين محاسبه‌ی نفس بود و بس. و نيکوتر آن باشد که اکنون که در آستانه‌ی رستاخيز طبيعت هم هستيم، رستاخيزی در دل و جان هم حاصل آيد.